Այծեր, եղջերուներ, բադեր, որսորդեներ և այլն. Գեղամա լեռների խորհրդավոր ժայռապատկերները

Անցյալ դարի 60-ական թվականներին հնագետների ուշադրությունը գրավեցին Հայաստանի մի շարք բարձրլեռնային գոտիներում քարերի վրա թողնված խորհրդավոր պատկերները, որոնց ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ այդ պատկերներն ունեն մի քանի հազարամյակների պատմություն։ ժայռապատկերների մեծ կուտակումներ հայտնաբերվեցին հատկապես Սևանա լճի ավազանը եզերող Գեղամա լեռներում։ Ծովի մակերևույթից 3000 և ավելի մետր բարձր գոգավություններում գտնվող այս ժայռապատկերները ուշագրավ են ոչ միայն իրենց մեծ թվով, այլ նաև գեղարվեստական արտահայտչականությամբ։ Գեղամա լեռների ժայռապատկերներում ներկայացված են ոչ միայն կենդանական ու բուսական հարուստությունն ու դրանց բազմազանությունը, այլ նաև ժամանակի տնտեսական զբաղմունքների՝ որսորդության մակարդակի, եղանակի, տեխնիկայի, անասունների վայրի տեսակների ընտելացման ու բուծման պայմանների մասին պատկերացումներ։ Ժայռապատկերներում մեծ տեղ է հատկացված որսորդական և անասնապահական ծեսերին և արարողություններին, աստղային երկնքին ու տիեզերքին, սրանց հետ կապված նախնիների և պտղաբերության պաշտամունքին, արևի և տարերքի աստվածություններին, նախասկզբնական առասպելներին և շատ այլ երևույթներին։
Գեղամա լեռների ժայռապատկերները աչքի են ընկնում վայրի կենդանիների ամենատարբեր տեսակներով և նրանց մեծ ու փոքր խմբերի քանակով ու բազմազանությամբ, որոնք մեջ նշմարվում են անգամ այնպիսի կենդանիներ, որոնք այժմ արդեն Հայաստանում գոյություն չունեն, օրինակ առյուծ, լուսան, ընձառյուծ։
Ժայռապատկերներում մեծ թիվ են կազմում նաև որսի տեսարանները։ Որսորդներին պատկերել են զինավառության տարբեր առարակներով՝ նետ, աղեղ, մահակ, նիզակ և այլն։
Գեղամա լեռների ժայռապատկերներից շատերը կարող են գեղագիտական մեծ հաճույք պատճառել դիտորդներին, որի համար անհրաժեշտ է բազմաթիվ կիլոմետրեր կտրել և հասնել լեռնաշղթայի ալպյան գոտիներին։ Այս ժառապատկերները համարվում են մեր երկրի ամենատպավորիչ բաց «պատկերասրահներից» մեկը։