«Մթնոլորտի համաշխարհային նոր վերլուծությունը մտահոգիչ պատկեր է բացահայտել»․ Լևոն Ազիզյան

«Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի տնօրեն Լևոն Ազիզյանի ֆեյսբուքյան գրառումը․ «Մթնոլորտի նոր համաշխարհային վերլուծությունը մտահոգիչ պատկեր է բացահայտել․ 2026 թվականին Երկրի բնակչության գրեթե 40%-ը ենթարկվել է գետնամերձ օզոնի չափազանց բարձր կոնցենտրացիաների ազդեցությանը։ Եվ միայն մոտ 5%-ն է ապրել այնպիսի վայրերում, որտեղ դրա մակարդակը, ԱՀԿ-ի առաջարկությունների համաձայն, համապատասխանել է «լավ» կատեգորիային։
Խոսքը մոլորակն ուլտրամանուշակագույն ճառագայթումից պաշտպանող օզոնային շերտի մասին չէ։ Գետնամերձ օզոնը տրոպոսֆերայի ստորին հատվածում է՝ մեր շնչած օդում, և թունավոր աղտոտիչ է։
Ընդ որում, ո՛չ ավտոմեքենաները, ո՛չ գործարանների ծխնելույզներն օզոն անմիջականորեն չեն արտանետում։ Այն առաջանում է մթնոլորտում․ տրանսպորտից և արդյունաբերությունից արտանետվող ազոտի օքսիդներն արևի ճառագայթման ազդեցությամբ քիմիական ռեակցիաների մեջ են մտնում ցնդող օրգանական միացությունների հետ։ Որքան շոգ, արևոտ և անհողմ է եղանակը, այնքան ավելի նպաստավոր են պայմաններն այդ գործընթացների համար։
Հետևաբար, փողոցը կարող է բոլորովին սովորական տեսք ունենալ՝ առանց ծխի և բնորոշ հոտի, մինչդեռ օդն արդեն վնասակար լինի։ Օզոնի բարձր կոնցենտրացիաները գրգռում են շնչուղիները, վատացնում ասթմա և սրտանոթային հիվանդություններ ունեցող մարդկանց վիճակը, նվազեցնում թոքերի գործառույթը։ Միաժամանակ օզոնը վնասում է բույսերը և կարող է նվազեցնել բերքատվությունը։
Հատկապես ծանր է եղել իրավիճակն Ասիայում․ տարածաշրջանի բնակչության 60%-ը ենթարկվել է օզոնի չափազանց բարձր մակարդակների ազդեցությանը, իսկ «վատ» և «շատ վատ» կատեգորիաները միասին ներառելու դեպքում այդ մասնաբաժինը հասել է 90%-ի։ Հյուսիսային Ամերիկայում «վատ» կամ ավելի վատ որակի օդ է շնչել բնակչության ավելի քան երկու երրորդը, Եվրոպայում՝ մոտ կեսը։ Ամառային ջերմային ալիքներն այստեղ նպաստել են տրանսպորտային և արդյունաբերական արտանետումներից լրացուցիչ օզոնի առաջացմանը։
Սակայն օզոնն ընդհանուր պատկերի միայն մի մասն է։ Եվրոպական «Կոպեռնիկուս» ծառայության պատրաստած CAMS Atmosphere Watch առաջին համաշխարհային ակնարկում ուսումնասիրվել է օզոնի, ծխի և անապատային փոշու տեղաշարժը 2026 թվականի առաջին ութ ամիսներին։ Դրա համար օգտագործվել են արբանյակներից, վերգետնյա կայաններից և օդանավերից ստացված միլիոնավոր դիտարկումներ՝ դրանք համադրելով մթնոլորտի ավելի քան 50 քիմիական բաղադրիչների մոդելավորման արդյունքների հետ։
Գլխավոր եզրակացությունը պարզ է․ օդի որակն այլևս հնարավոր չէ բացատրել միայն ձեր քաղաքում տեղի ունեցող գործընթացներով։
Կանադայի անտառային հրդեհների ծուխն այս տարի հազարավոր կիլոմետրեր է անցել Հյուսիսային Ամերիկայի վրայով, հասել Գրենլանդիա և Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս, հատել Ատլանտյան օվկիանոսն ու Եվրոպայում բարձրացրել մանր՝ PM2.5 մասնիկների կոնցենտրացիաները։ Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության եզրափակչից առաջ օդի աղտոտվածության մասին նախազգուշացումներ են տարածվել անգամ Նյու Յորքում և Նյու Ջերսիում, թեև հրդեհները դրանցից շատ հեռու էին։
Եվրոպայում Ֆրանսիայի, Իսպանիայի, Բելգիայի և Մեծ Բրիտանիայի խոշոր հրդեհների ծուխը վատացրել է օդի որակը հրդեհներից հարյուրավոր, երբեմն էլ հազարավոր կիլոմետրեր հեռու։ Հարավարևելյան Ասիայում սեզոնային հրդեհների հետևանքով ծխածածկույթ է ձևավորվել միաժամանակ մի քանի երկրների, այդ թվում՝ Ինդոնեզիայի, Թաիլանդի և Լաոսի տարածքներում։
Ընդ որում, ծուխը միայն տեսանելի մոխրագույն քողը չէ։ Այն պարունակում է մանր մասնիկներ, ազոտի օքսիդներ և ցնդող օրգանական միացություններ։ Վերջին երկուսը հետագայում կարող են մասնակցել գետնամերձ օզոնի առաջացմանը։ Ստացվում է կրկնակի ազդեցություն․ սկզբում օդն աղտոտվում է այրման արգասիքներով, այնուհետև շոգն ու արևի լույսը նպաստում են լրացուցիչ քիմիական ռեակցիաների ընթացքին։
Անապատային փոշին նույնպես կարող է տարածվել մեծ հեռավորությունների վրա։ 2026 թվականին փոշու խոշոր ամպերը Սահարայից բազմիցս տեղափոխվել են Ատլանտյան օվկիանոսի վրայով դեպի Կաբո Վերդե, Կանարյան կղզիներ և Կարիբյան ավազան, իսկ Միջերկրական ծովի վրայով՝ դեպի Եվրոպա։ Երկինքը մշուշոտվում է, մայրամուտները դառնում են տպավորիչ, ավտոմեքենաները պատվում են շիկավուն փոշու շերտով։ Սակայն այդ գեղեցիկ գույների հետ մեկտեղ օդում ավելանում է շնչուղիներ ներթափանցող մասնիկների պարունակությունը»։