«Իրանում ցանկացած զարգացում անմիջականորեն կազդի Հայաստանի անվտանգության վրա». Մանվել Սարգսյան

Քաղաքագետ Մանվել Սարգսյանը գրում է. «Իրանական Ադրբեջանի թյուրքերը ներկայում շատերի հետաքրքրությունն են ներկայացնում։ Իրանում տեղի ունեցող լայնածավալ բողոքի ցույցերի լույսի ներքո կարելի է լսել բազմաթիվ կարծիքներ այդ երկրի հնարավոր փլուզման մասին։ Իրոք, եթե շիիզմը մերժվի, ի՞նչ այլ գաղափար կարող է ապահովել Իրանի բազմազան ժողովուրդների համակեցությունը։ Երկրի փլուզման հեռանկարը շատերի մտքում մեծ տեղ է գրավում։ Հայաստանում, իհարկե, շատերը հետաքրքրված են Արևելյան և Արևմտյան Ադրբեջանի իրանական նահանգների ապագայով, որոնք բնակեցված են հիմնականում թյուրքալեզու ժողովուրդներով։
Այն միտքը, որ այս նահանգները կարող են մի օր անկախություն ձեռք բերել, քննարկվում է 1990-ական թվականներից ի վեր՝ Մերձավոր Արևելքի ապագա քաղաքական լանդշաֆտի վերաբերյալ քննարկումների շրջանակներում: Հետևաբար, այս թեման հատկապես արդիական է դառնում հիմա, քանի որ Իրանը պատառոտված է քաղաքական կրքերով: Սա հատկապես ճիշտ է, քանի որ այս թեման վաղուց քննարկվում է մեր հարևան հետխորհրդային Ադրբեջանի կողմից, որը փայփայում է «Մեծ Ադրբեջանի» ծրագրերը: Ակնհայտ է, որ Իրանում ցանկացած զարգացում անմիջականորեն կազդի Հայաստանի անվտանգության վրա։
Այս առումով Իրանում թյուրքերի քաղաքական երևույթի հարցը չափազանց հրատապ է: Հնարավո՞ր է արդյոք իրանցի թյուրքերի վրա հիմնված անկախ քաղաքական ազգի ի հայտ գալը: Այստեղ կարևորագույն նշանակություն ունի Իրանի քաղաքացիների այս կոնտինգենտի ինքնության և քաղաքական գիտակցության հարցը: Գաղտնիք չէ, որ սկսած 15-րդ դարից, Կենտրոնական Ասիայից տարբեր թյուրքական ցեղերի պարբերական ներհոսքի պատճառով դեպի այն, ինչ այժմ Մերձավոր Արևելքն է, նրանք սկսեցին զգալի դեր խաղալ տարածաշրջանի երկրների քաղաքական կյանքում: Այս ազդեցությունը զգացվում էր հիմնականում Պարսկական կայսրության կողմից, որտեղ ուշ միջնադարում իշխանությունը տարբեր նվաճողների ձեռքից ձեռք էր անցնում:
Ամենից հաճախ դրանք տարբեր թյուրքական ցեղեր էին: Այս երևույթը կապված է այն փաստի հետ, որ թյուրքերը տարածաշրջան էին մտնում՝ որպես ռազմական կազմավորումների անդամներ: Այս միտումն ունի պատմական արմատներ: Արևմտյան Ասիայի տարբեր կառավարիչներ (սկսած մուսուլման խալիֆներից և բյուզանդական կայսրերից) 9-րդ դարից ի վեր թյուրքերին որպես ստրուկ զինվորներ էին հավաքագրում իրենց բանակներ: 11-րդ դարում Կենտրոնական Ասիայի թյուրքական ցեղերն իրենք էին իրենց ռազմական ծառայությունները մատուցում այդ կառավարիչներին հատուկ վճարի դիմաց: Դարերի ընթացքում այս պրակտիկան սահմանել է թյուրքերի դերը շատ երկրների ռազմական և քաղաքական կյանքում, որտեղ թյուրքական ցեղերը պարզապես զավթել են իշխանությունը:
Պարսից կայսրությունում գիզալբաշ թյուրքական բանակը կարևոր դեր է խաղացել թյուրքերի քաղաքականացման գործում: Նրանք դարձան Սեֆյանների դինաստիայի հիմքը 16-րդ դարում, որը որոշեց Պարսկական կայսրության քաղաքական կազմը մինչև 18-րդ դարի սկիզբը: Չնայած նախկինում տարբեր ցեղեր կարճատև գահակալություններ էին հաստատել Պարսկաստանում (Կարա Կոյունլուներ, Ակ Կոյունլուներ), հենց Սեֆյաններն էին, որ սահմանեցին այդ կայսրության քաղաքական կյանքում թյուրքական ներգրավվածության առանձնահատկությունը: Այստեղ խնդիրն այն է, որ թյուրքերը, օգտվելով իրենց ռազմական առավելությունից, պարզապես ինտեգրվեցին պարսկական քաղաքական մշակույթին, սրբորեն մեծարելով պարսկերենը՝ որպես պաշտոնական լեզու և իսլամի շիական ճյուղը՝ որպես պետական կրոն: Անհրաժեշտ չէ ասել, որ նրանք Պարսկական կայսրությունը համարում էին բացառապես իրենց հայրենիքը: Նրանք երբեք չեն զարգացրել առանձին հայրենիքի կամ ազգային գիտակցության որևէ զգացողություն:
Այս իմաստով, Պարսկաստանի ուշ միջնադարյան պատմության մեջ թյուրքական մասնակցության երևույթը շատ առումներով շատ նման է հայերի մասնակցության երևույթին Բյուզանդիայի կյանքում: Դարեր շարունակ, այնտեղ բանակում և քաղաքականության մեջ ամուր դիրքեր զբաղեցնելով, հայ ազնվականությունը սրբորեն մեծարել է բյուզանդական քաղկեդոնականությունը և բյուզանդական քաղաքական մշակույթը: Թյուրքերի պատմության հետ միակ տարբերությունն այն էր, որ Բյուզանդական կայսրության կազմում գոյություն ուներ հայկական հայրենիք՝ վասալ Հայաստան, բայց այս հայրենիքը միշտ ներկայացնում էր ինչ-որ օտար բան հայկական ծագում ունեցող բյուզանդական ազնվականության համար: Ի վերջո, 11-րդ դարում բյուզանդական կայսրերը պարզապես ավերեցին Հայաստանը՝ կայսրության շահերին ծառայելու համար։
Բայց նրանք նաև ընդհանուր բան ունեին, որ Պարսկաստանի թյուրք առաջնորդները նույնպես հաճախ դաժանորեն էին վերաբերվում թյուրքերին: Օրինակ է հայտնի շահ Աբբաս I-ը, որը 17-րդ դարի սկզբին սկսեց թյուրքական ազնվականությանը պարսկական պետական համակարգի վերին էշելոններից վտարելու քաղաքականություն՝ զինվորական և պետական պաշտոնյաներին փոխարինելով երկրի կենտրոնական շրջաններում վերաբնակեցված հայերով և վրացիներով: Վերջիններս, պարսիկների հետ միասին, այնուհետև ստացան պետականաստեղծ ժողովուրդների կարգավիճակ: Շատ թուրքեր պարզապես արտաքսվեցին կայսրության ծայրամասեր, մասնավորապես՝ Կովկաս, որը դատարկվել էր հայերից և վրացիներից։
Վերը նկարագրված դարերի ընթացքում պարսկական քաղաքական կյանքում թյուրքական մասնակցության բարդ և հակասական պատմությունը նրանց մեջ զարգացրել է յուրահատուկ ինքնություն, որտեղ Պարսկական կայսրությունից առանձին հայրենիքի հասկացությունը գոյություն չունի: Նրանց սեփական լեզուն դեռևս համարվում է առօրյա հաղորդակցության լեզու։ Ցանկացած «անջատողականություն» կարող է դրսևորվել միայն երկրի կառավարման համակարգում գերիշխանության հարցում։
Եվ այսօր, մինչ մենք կանխատեսում ենք արմատական փոփոխությունների Իրանում, կարելի է պնդել, որ թյուրքական բնակչության ինքնության ցանկացած արմատական փոփոխություն կարող է տեղի ունենալ միայն նրանց ազգային ինքնորոշման հետ։ Իրանի քաղաքական կյանքում ինչ-որ լուրջ բան կարող է տեղի ունենալ միայն թյուրքերի նոր ազգի ի հայտ գալով։ Սակայն դժվար է կանխատեսել նման նոր ազգի քաղաքական բնույթը։ Ռուսների և ուկրաինացիների միջև հարաբերությունների փորձը ցույց է տալիս, որ ինքնությունը չափազանց բազմաշերտ և քմահաճ բան է։ Նույնը կարելի է դիտարկել այսօրվա Ադրբեջանում, որտեղ հետխորհրդային մուսուլմանները իրենց էթնոգենեզը կառուցել են ադրբեջանացման գաղափարի էներգիայի վրա։
Ժողովուրդների մեջ սեփական «ես»-ի ի հայտ գալը երբեմն էներգիա է սփռում անսպասելի ուղղություններով»։