«88-ի երկրաշարժի ժամանակ հաճախ կորուստներ ենք տվել սխալ կազմակերպված օգնության հետևանքով». Զաքար Խոջաբաջյան

Բժիշկ Զաքար Խոջաբաջյանը ֆեյսբուքյան իր էջում գրել է. «Հաշվի առնելով, որ արդեն երկրորդ օրն է, ինչ որոնողական աշխատանքներ են ընթանում, և հուրախություն բոլորիս՝ ողջ մնացածների հայտնաբերման հույսեր կան՝ կարծում եմ տեղին կլինի հիշեցնել մի կարևոր համախտանիշի՝ երկարատև ճնշման համախտանիշի (crush syndrome) մասին։ Պարզ և հանրամատչելի եթե բացատրենք, ապա նշված համախտանիշն ի հայտ է գալիս վերջույթների երկարատև ճնշման հետևանքով։ Փլատակի տակ գտնվողի վերջույթի վրա (ասենք, ձեռքին կամ ոտքին) կարող է ծանր պանել կամ այլ իր ընկել և դրանով խաթարել վերջույթի արյունամատակարարումը, միևնույն ժամանակ տուժածը կարող է լինել գիտակից։ Օգնության հասածը բարձրացնում է պանելը կամ վերջույթը ճնշող իրը՝ դուրս բերելով տուժածին, և կարճ ժամանակ անց գիտակից տուժածի վիճակը սկսում է կտրուկ վատանալ, ընդհուպ՝ կարող է մահանալ։ 88-ի երկրաշարժի ժամանակ հաճախ կորուստներ ենք տվել սխալ կազմակերպված օգնության հետևանքով։ Փորձեմ բացատրել, թե ինչ է կատարվում. արյան շրջանառությունից զրկված վերջույթում սկսում են տեղի ունենալ դանդաղ քայքայման ու մեռուկացման պրոցեսներ, կուտակվում են մեծ քանակությամբ թունավոր նյութեր (ընդ որում, որքան շատ է մկանային հյուսվածքը, այդքան ավելի արտահայտված են այդ երևույթները)։ Արյան հունից անջատված վերջույթը ազատելուց հետո, այն միանում է օրգանիզմի ընդհանուր արյունաշրջանառությանը, և կուտակված բոլոր թունավոր նյութերը միանգամից անցնում են օրգանիզմ՝ բոլոր վտանգավոր ու բացասական հետևանքներով՝ ինտոքսիկացիա, երիկամային անբավարարություն և այլն։
Ուստի օգնություն ցուցաբերողը, նախքան ճնշման տակ գտնվող վերջույթն ազատելը, պետք է տեղադրի լարան (жгут), վնասված մասից վերև, և նոր միայն ազատի վերջույթը ճնշող առարկայից։ Սա շատ-շատ կարևոր է։ Եվ քանի որ փրկարարական աշխատանքներին մասնակցում են նաև բազմաթիվ քաղաքացիներ, որոնք կարող են և չունենալ համապատասխան գիտելիքներ՝ առաջին օգնության վերաբերյալ, ապա անհրաժեշտ է գոնե այս տեղեկությունը հասցնել մարդկանց՝ հնարավորինս տարածելով այն։ Կարծում եմ, ավելորդ չէ ընդգծել նաև, որ փրկարարական աշխատանքներին մասնակցող անձանց, ի թիվս այլ անհրաժեշտ պարագաների, պետք է տրամադրել նաև լարաններ (жгут), որպեսզի կարողանան դա օգտագործել ըստ կարիքի»։