«Ալիևի «ռեալպոլիտիկն» ընդդեմ Փաշինյանի «իրավական» կարգավորման»․ Սուրեն Սուրենյանց

Քաղաքագետ Սուրեն Սուրենյանցի թելեգրամյան գրառումը․ «Ալիևի «ռեալպոլիտիկն» ընդդեմ Փաշինյանի «իրավական» կարգավորման.

Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի վերջին հայտարարությունը, ըստ որի՝ «Զանգեզուրի միջանցքի բացումն արդեն հաստատել է ԱՄՆ նախագահը, իսկ անվանումը կարող է փոխվել, սակայն էությունը մնում է նույնը», պետք է դիտարկել որպես Բաքվի ռազմավարական մոտեցման հստակ արտահայտություն հետպատերազմյան տարածաշրջանային կարգավորման հարցում։

Այդ մոտեցումը հիմնված է ուժային հարաբերակցության, արտաքին քաղաքական հենարանների և ռեալպոլիտիկի տրամաբանության վրա։

Ալիևի հայտարարության բովանդակությունը հանգում է երկու փոխկապակցված հիմնադրույթի։

Առաջինը վերաբերում է Սյունիքի տարածքով հաղորդակցության բացման բնույթին։ Ալիևի ընկալմամբ՝ խոսքը վերաբերում է ճանապարհի շահագործման այնպիսի ռեժիմի հաստատմանը, որը ենթադրում է Հայաստանի ինքնիշխան իրավազորության էական սահմանափակում՝ վերահսկողության, անվտանգության և վարչարարության ոլորտներում։ Այդ համատեքստում կիրառվող եզրույթների փոփոխությունը («միջանցք», «ճանապարհ», «ուղի») չի փոխում խնդրի բովանդակությունը․ որոշիչը ոչ թե անվանումն է, այլ այն գործառնական ռեժիմը, որը փաստացի վերաիմաստավորում է տարածքային սուվերենության սահմանները։
Ճանապարհը պաշտոնապես կոչվել է TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity), սակայն Ադրբեջանը շարունակում է կիրառել «Զանգեզուրի միջանցք» եզրույթը՝ ընդգծելով իր ընկալումը, ըստ որի Հայաստանի ինքնիշխանությունը այդ տարածքում էական սահմանափակումներ է ենթադրում:

Երկրորդ հիմնադրույթը միջազգային գործոնի նպատակային քաղաքական շահարկումն է։ Հղում անելով Դոնալդ Թրամփին՝ Ալիևը փորձում է ձևավորել այն ընկալումը, թե Ադրբեջանի առաջ քաշած օրակարգը ստացել է արտաքին քաղաքական հաստատում և վերածվել միջազգային համաձայնության բաղադրիչի։

Սակայն նման պնդումը չունի իրավական կամ ինստիտուցիոնալ հստակ հիմնավորում։ Այն ավելի շուտ Հայաստանին ուղղված քաղաքական ազդակ է, որի նպատակն է ստեղծել անխուսափելիության մթնոլորտ և նեղացնել բանակցային մանևրի հնարավորությունները։ Անգամ ԱՄՆ նախագահի հնարավոր քաղաքական համակրանքը կամ գործարքային մոտեցումը չեն կարող նույնացվել ԱՄՆ արտաքին քաղաքական ինստիտուցիոնալ դիրքորոշման հետ։

Ալիևի դիրքորոշման գաղափարական առանցքը բացահայտվում է նրա այն ձևակերպման մեջ, ըստ որի՝ «այսօրվա աշխարհում միջազգային իրավունք գոյություն չունի. կա ուժ, կա համագործակցություն և կա դաշինք»։

Այս հայտարարությունը պետք է դիտարկել որպես ժամանակակից ռեալպոլիտիկի բացահայտ ընդունում, որտեղ անվտանգությունը չի բխում իրավական նորմերից կամ միջազգային իրավունքից, այլ՝ ուժային հարաբերակցությունից և դաշինքային հաշվարկներից։

Այս մոտեցումը սկզբունքորեն հակադրվում է Հայաստանի գործող իշխանության քաղաքական խոսույթին։
Նիկոլ Փաշինյանի հայտարարություններում անվտանգության հիմքը շարունակում է կապվել լեգիտիմության, իրավականության և միջազգային նորմերի պահպանման հետ։

Սակայն կողմերի մոտեցումների այս խորքային անհամաչափությունը ստեղծում է կառուցվածքային խնդիր։ Երբ բանակցային գործընթացի մի կողմը գործում է իրավական կարգավորման տրամաբանությամբ, իսկ մյուսը բացահայտ մերժում է այդ համակարգի գոյությունը, արդյունքը չի կարող լինել ինստիտուցիոնալ և կայուն խաղաղություն։

Այս պայմաններում խաղաղության օրակարգը վերածվում է մի մոդելի, որի շրջանակում պայմանները մշտապես ենթակա են վերանայման՝ հօգուտ առավել ուժեղ կողմի։

Այդպիսի համակարգում յուրաքանչյուր զիջում չի փակվում որպես վերջնական լուծում, այլ ձևավորում է հաջորդ պահանջի նախադրյալ։ Արդյունքում Հայաստանը հայտնվում է պերմանենտ ճնշումների ռեժիմում, որտեղ սուվերենությունն աստիճանաբար դառնում է բանակցելի կատեգորիա, իսկ անվտանգությունը՝ հարաբերական և պայմանական։

Համաձայնեք, որ նման ստատուս-քվոն ինստիտուցիոնալ և կայուն խաղաղության մասին չէ:

Կայուն խաղաղության համար անհրաժեշտ է փոխադարձ վստահություն և միջազգային երաշխիքներ, որոնք կսահմանափակեն ուժի կիրառման հնարավորությունը: Առանց դրա ցանկացած համաձայնագիր կմնա փխրուն»: