«Այս ողբերգության սկիզբը Սումգայիթյան ջարդերն են». Գարի Կասպարով

Շախմատի՝ հայ-հրեական ծագումով աշխարհի 13-րդ չեմպիոն, «Մարդու իրավունքների պաշտպանության հիմնադրամի ղեկավար», ծնունդով բաքվեցի Գարի Կասպարովն «Эхо Москвы»-ի «Հատուկ կարծիք» հաղորդման ընթացքում անդրադարձել է Արցախյան հակամարտությանը․ «Լենինն, ով Թուրքիային դիտարկում էր որպես տարածաշրջանում հեղափոխության լոկոմոտիվ և գլխավոր դաշնակից, հանձնում է Ադրբեջանին երկու տարածք՝ Նախիջևանը, որը բնակեցված էր հայերով ու ադրբեջանցիներով, և Ղարաբաղը, որը բնակեցված էր բացառապես հայերով։ Եվ դա, բնականաբար, դառնում է ականադաշտ։ Ի դեպ, Ստալինը ևս հետագայում պարբերաբար ստեղծում էր այդպիսի ականադաշտեր՝ փոխելով քարտեզը, որպեսզի հանրապետությունների՝ ԽՍՀՄ-ից հնարավոր ելքի ընթացքում այդ ականները պայթեին։
Իրականում կա մի մանրուք, որն սկզբունքորեն տարանջատում է Ղարաբաղի խնդիրը Ղրիմի և բազմաթիվ այլ խնդիրներից։ Խորհրդային Միության օրենքում, որն ընդունվել է 1990-ին, նախատեսվում էր միության կազմից խորհրդային հանրապետության դուրս գալու բավականին հստակ կանոն, և հստակ նշված էր, որ ինքնավար հանրապետություններն ու կոմպակտ բնակվող ազգային խմբերը պետք է առանձին քվեարկեն։ Եվ փլուզման դեպքում նրանք ունեին սեփական ինքնորոշման իրավունք։ Սա շատ կարևոր պահ է, որը հիմա շատերն անտեսում են։ Այդ պատճառով Ադրբեջանի ինքնիշխանության հարցը կասկածելի բնույթ է կրում։
Կարող եմ ասել, որ այս կամ այն կողմի հստակ կողմնորոշում չունեմ։
Միանգամայն ակնհայտ է, որ այդ ողբերգության ելակետը Սումգայիթյան ջարդերն են։ Սումգայիթյան ջարդերը պատմությունը նոր հարթություն տեղափոխեցին։ Հետո ջարդեր եղան Կիրովաբադում՝ այժմյան Գյանջայում։ Իսկ հետո, բնականաբար, Բաքվում ջարդեր եղան։ Եվ այդ ամենը բացարձակապես անհնար դարձրեց համատեղ բնակությունը, քանի որ, Թուրքիայի կողմից 1915թ-ի ցեղասպանությունը մինչ օրս չի ճանաչվել։ Եվ քանի դեռ այդ ցեղասպանությունը չի ճանաչվել Թուրքիայի կողմից, խոսել Թուրքիայի ինչ-որ դրական դերակատարության և Հայաստանի հետ նորմալ հարաբերությունների մասին, ինձ թվում է, պետք չէ։ Մենք գտնվում ենք նման պատային իրավիճակում»,- ասել է Կասպարովը։