«Ինչո՞ւ են ամերիկացիները «In God We Trust»-ը դարձրել պետական նշանակության կարգախոս». Ռոբերտ Անանյան

Լրագրող Ռոբերտ Անանյանի ֆեյսբուքյան գրառումը. «Դիտում էի ԱՄՆ-ի նախագահ Թրամփի խոսքը Քոնգրեսում։ Ես դետալներին ուշադրություն դարձնելու սովորություն ունեմ։ Նույնիսկ հոբբի է դարձել։ Աչքովս ընկավ դահլիճի դիմային պատին փակցված «In God We Trust» գրությունը, որն ի դեպ, ԱՄՆ-ի պետական պաշտոնական կարգախոսն է։ Երկար եմ մտածում, ու դեռ չեմ եկել եզրակացության, թե ի՞նչ արտահայտություն կարող է դառնալ Հայաստանի քաղաքացիների կոնսեսուսից ծնված կարգախոս, եթե մենք ևս մի օր որոշենք ունենալ պաշտոնական կարգախոս։
ԱՄՆ-ն ունի շատ խորը ժողովրդավարական ավանդույթներ, որի արդյունքում ժողովրդավարությունը դարձրել են պետության զարգացմանն ուղեկցող մեխանիզմ։
Օրինակ, ԱՄՆ-ի անկախության տոնը քաղաքներում և գյուղերում նշում են այդ բնակավայրի բնակիչները՝ կազմակերպելով շքերթներ, որոնց իրենք ներկայանում են սեփական կերպարներով։ Չկան տանկեր, հրթիռներ, այլ կան ԱՄՆ-ի քաղաքացիներ, որոնք նշում են իրենց անկախության տոնը։ Մասնակցելու համար անհրաժեշտ է ընդամենը գրանցվել, և կստանաս թույլտվություն։ Սա վկայում է, որ այդ երկիրը կառավարվում է ժողովրդի կողմից ընտրված գործիչների միջոցով։ Կարծում եմ, դա է ԱՄՆ-ին դարձնում ամենահաջողակ երկիրը։ Այդ մեխանիզմը նրանք պահել են հիմնադրման օրվանից։ Եվ դա շատ լավ մոդել է նաև Հայաստանի համար՝ գալ կոնսեսուսի ժողովրդավարության շուրջ։ Բարդ եմ պատկերացնում, բայց հնարավոր է և անհրաժեշտ մեր պետությանը։
ԱԲ-ին խնդրեցի մեզ պատմել, թե ոնց և ինչու են ամերիկացիները «In God We Trust» կարգախոսը դարձրել պետական նշանակության։ Եվ ահա, թե ինչ իմացանք։
- Որտե՞ղից է այն ծագել
Առաջին անգամ այս արտահայտությունը հայտնվել է ԱՄՆ մետաղադրամների վրա 1864 թվականին՝ Սոլմոն Չեյզի նախաձեռնությամբ։ Դա Քաղաքացիական պատերազմի (American Civil War) շրջանն էր։ Երբ երկիրը խորը ճգնաժամի մեջ էր, կրոնական ձևակերպումներն օգտագործվում էին որպես հոգեբանական գործիք՝ ազգային ինքնությունը ամրապնդելու համար։ Այսինքն՝ շարժառիթը սկզբնական շրջանում քաղաքական էր, ոչ թե սահմանադրական։
- Ինչպե՞ս դարձավ պաշտոնական կարգախոս
Մինչև 1956 թվականը ԱՄՆ-ն պաշտոնական կարգախոս չուներ (դե-ֆակտո օգտագործվում էր E Pluribus Unum՝ «Շատերից՝ մեկը»)։ Սակայն Սառը պատերազմի թեժ փուլում Կոնգրեսը օրենքով հաստատեց «In God We Trust»-ը։ Նպատակը հստակ էր՝ ԱՄՆ-ն ներկայացնել որպես «աստվածավախ» պետություն՝ ի հակադրություն ԽՍՀՄ «աթեիստական» կոմունիզմի։ Նույն ժամանակաշրջանում նախագահ Էյզենհաուերը «under God» ձևակերպումը ավելացրեց նաև հավատարմության երդման տեքստում (1954)։
- Սենատի դահլիճի պատին
Սենատի դահլիճում գրությունը հայտնվել է բավականին ուշ՝ 20-րդ դարի երկրորդ կեսին, իսկ ներկայիս տեսքով՝ միայն 2000-ականներին։ Սա ևս խորհրդանշական քայլ էր, այլ ոչ թե պատմական ավանդույթ։
- Սահմանադրական հակասությունը
ԱՄՆ Սահմանադրության Առաջին ուղղումը (Establishment Clause) արգելում է պետության կողմից որևէ կրոնի հաստատումը։ Ինչպե՞ս է սա համատեղվում պետական շենքերում կրոնական կարգախոսի հետ։
Իրավական համակարգում դա բացատրվում է «Ceremonial Deism» (ծիսական դեիզմ) հասկացությամբ։ Դատարանները համարում են, որ սա ոչ թե կրոնի պարտադրում է, այլ պարզապես ձևական, ավանդութային հղում Աստծուն։
- Կարևոր դիտարկում
Պատմական սխալ է պնդել, թե սա հիմնադիրների (Ջեֆերսոն, Մեդիսոն) սկզբնական գաղափարն էր։ Ընդհակառակը, նրանք ծայրահեղ զգույշ էին կրոն-պետություն հարաբերություններում։ «In God We Trust»-ը 19-րդ և 20-րդ դարերի քաղաքական կոնյունկտուրայի արդյունք է։
Ահա, թե ինչպես են աթեիստական կազմակերպությունները փորձել դատական կարգով հեռացնել այս գրությունը։
«Ծիսական դեիզմ» կամ ինչպե՞ս շրջանցել Սահմանադրությունը
ԱՄՆ-ում գոյություն ունի մի հետաքրքիր իրավական տերմին՝ Ceremonial Deism (Ծիսական դեիզմ)։ Այն առաջին անգամ շրջանառվել է 1960-ականներին և դարձել է հիմնական «վահանը», որով դատարանները պաշտպանում են «In God We Trust»-ը կամ «One Nation under God»-ը։
Ի՞նչ է սա նշանակում.
Ըստ դատարանների՝ այս արտահայտություններն այնքան երկար են օգտագործվել և այնքան են սովորական դարձել, որ կորցրել են իրենց կրոնական իմաստը և դարձել են զուտ հայրենասիրական կամ պատմական սիմվոլներ։ Այսինքն՝ երբ դուք տեսնում եք «In God We Trust»-ը դոլարի վրա, դա ոչ թե քարոզ է, այլ «պատմական ավանդույթ»։
Աթեիստների պայքարը և դատական հայցերը
Տասնամյակներ շարունակ աթեիստական կազմակերպությունները և անհատները (օրինակ՝ հայտնի ակտիվիստ Մայքլ Նյուդոուն) փորձել են դատարանի միջոցով հեռացնել այդ գրությունները։ Նրանց փաստարկները պարզ են.
* Խտրականություն. Այն ստիպում է ոչ հավատացյալ քաղաքացիներին իրենց «օտար» զգալ սեփական երկրում։
* Սահմանադրական խախտում. Պետությունը չպետք է նախապատվություն տա որևէ աստվածաբանական գաղափարի։
Ի՞նչ են պատասխանել դատարանները.
Գրեթե բոլոր դեպքերում ԱՄՆ Գերագույն դատարանը կամ վերաքննիչ դատարանները մերժել են հայցերը։ Հիմնական հիմնավորումներն են.
* «Այս գրությունը ոչ մեկին չի ստիպում աղոթել կամ հավատալ»։
* «Այն չի հաստատում կոնկրետ եկեղեցի կամ կրոնական դավանանք»։
* 2019 թվականին Գերագույն դատարանը նույնիսկ նշեց, որ հին սիմվոլները (օրինակ՝ հանրային հողի վրա գտնվող խաչերը կամ կարգախոսները) ունեն «պատմական նշանակություն», և դրանք հեռացնելը կարող է դիտվել որպես թշնամանք կրոնի հանդեպ։
Քննադատական հարցադրում
Այստեղ առաջանում է մի հետաքրքիր հակասություն։
Եթե «In God We Trust»-ը իրոք կորցրել է իր կրոնական իմաստը և դարձել է «ձևականություն» (ինչպես պնդում են դատարանները), ապա արդյո՞ք դա չի վիրավորում հենց հավատացյալներին։ Ստացվում է, որ Աստծո անունը օգտագործվում է որպես սովորական դեկորացիա՝ զուրկ հոգևոր բովանդակությունից։
Ստացվում է մի տարօրինակ իրավիճակ. աթեիստները դժգոհ են, որ Աստծո անունը կա պետական պատերին, իսկ խորը հավատացյալները կարող են դժգոհել, որ դատարանն Աստծո անունը համարում է ընդամենը «ձևականություն»»։