Այծեմնիկ Ուրարտու. հայ առաջին կին քանդակագործը, որի անունը մոռացության է մատնվել

Երևանի փողոցներում նրա քանդակներն են, Մատենադարանում՝ նրա ստեղծագործություններից մեկը, իսկ անունը շատերի համար անհայտ է։ Այծեմնիկ Ուրարտուն հայ առաջին կին քանդակագործներից էր, սակայն նրա ներդրումը հայկական արվեստում այսօր էլ լայն ճանաչում չունի։

Ինչպե՞ս է արվեստի պատմության մեջ իր տեղն ունեցած կին արվեստագետը հայտնվել հանրային հիշողության ստվերում, և որտե՞ղ են պահպանվում նրա աշխատանքները։
Երևանի փողոցներում ու մշակութային հաստատություններում կարելի է հանդիպել Այծեմնիկ Ուրարտուի աշխատանքները, սակայն նրա անունը հանրության լայն շրջանակներին դեռևս քիչ է հայտնի։ Նա հայ առաջին կին քանդակագործներից էր, որն իր ստեղծագործությամբ նշանակալի հետք է թողել հայկական արվեստի պատմության մեջ:

Այծեմնիկ Ուրարտուն՝ Տեր-Խաչատրյանը, ծնվել է 1899 թվականին Կարսում։ Արվեստի կրթություն է ստացել Բաքվում և Մոսկվայում, իսկ 1926 թվականից հաստատվել Երևանում՝ իր կյանքը նվիրելով քանդակագործությանը։ Նա ստեղծել է դիմաքանդակներ, կերպարային և մոնումենտալ աշխատանքներ՝ անդրադառնալով հայ գրականության ու պատմության հերոսներին, ինչպես նաև մշակույթի և գիտության հայտնի գործիչներին։
Ուրարտուի ստեղծագործություններից մեկը՝ «Կժով աղջիկը», գտնվում է Երևանի Աբովյանի պուրակի հյուսիսային եզրին՝ Սարալանջի փողոցի սկզբնամասում։ Քանդակում պատկերված է սափորը ձեռքին աղջիկ, որի սափորից հոսող ջուրը լցվում է փոքր ավազանը։ Երկար տարիներ վնասված մնացած այս ստեղծագործությունը վերջերս վերականգնվել է և սափորից կրկին սկսել է ջուր հոսել:

Քանդակագործուհու մեկ այլ հայտնի աշխատանքը Մովսես Խորենացու բրոնզաձույլ քանդակն է, որը տեղադրված է Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում։ Ուրարտուն շուրջ երկու տասնամյակ աշխատել է պատմահոր կերպարի կերտման վրա։

Նրա ստեղծագործություններից պահպանվում են նաև Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։ Հավաքածուում ներկայացված են «Սասունցի Դավիթը», «Անուշը», «Ալմաստը», «Պատանին» և ջութակահար Ավետ Գաբրիելյանի դիմաքանդակը։ Այս աշխատանքները վկայում են արվեստագետի ստեղծագործական հետաքրքրությունների բազմազանության մասին։
Նրա ստեղծագործական ժառանգությունը դեռևս կարիք ունի ավելի մեծ ուշադրության, ուսումնասիրության և հանրահռչակման։ Արվեստագետի կյանքի ու գործունեության մասին տեղեկությունները հիմնականում հանդիպում են մշակութային հրապարակումներում և մասնագիտական նյութերում, մինչդեռ նրա աշխատանքները շարունակում են մնալ Երևանի քաղաքային ու մշակութային միջավայրի մաս։
Ուրարտուի պատմությունը նաև հարց է բարձրացնում՝ որքանո՞վ ենք ճանաչում այն կանանց, որոնք իրենց աշխատանքով մասնակցել են հայկական արվեստի զարգացմանը։

Նրա քանդակները պահպանելը կարևոր է, սակայն նույնքան կարևոր է հիշել դրանց հեղինակին և նրա ներդրումը ներկայացնել նոր սերունդներին։