«Փոփոխությունը կապված է տարածաշրջանային հաղորդակցությունների շուրջ ընթացող քաղաքական պայքարի հետ»․ Արմեն Հովասափյան

ՀՀԿ խորհրդի անդամ Արմեն Հովասափյանի ֆեյսբուքյան գրառումը․ «Այսօր հայտնի դարձավ, որ Իլհամ Ալիևը հաստատել է Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության Սահմանադրության փոփոխությունները: Ըստ այդ փոփոխությունների՝ Սահմանադրությունից կհանվեն Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերին հղումները:
Ըստ էության՝ սահմանադրական փոփոխությունն առաջին հայացքից կարող է ընկալվել որպես իրավական-տեխնիկական ճշգրտում, սակայն ավելի խորքային դիտարկումը ցույց է տալիս, որ խոսքը միայն սահմանադրական ձևակերպման փոփոխության մասին չէ։ Մոսկվայի (1921-ի մարտի 16-ի) և Կարսի (1921-ի հոկտեմբերի 13-ի) պայմանագրերին արված հղումների դուրսբերումը ունի բազմաշերտ քաղաքական, իրավական և աշխարհաքաղաքական ենթատեքստ, որը փաստացի արտացոլում է Հարավային Կովկասում ձևավորվող նոր ուժային իրականությունը։
Նշենք, որ 1921 թվականի պայմանագրերը երկար տարիներ դիտարկվում էին որպես տարածաշրջանի սահմանային և քաղաքական կարգի հիմքերից մեկը։ Դրանցով ամրագրվում էր ոչ միայն նորաստեղծ խորհրդային հանրապետությունների սահմանային կառուցվածքը, այլ նաև Նախիջևանի կարգավիճակը՝ որպես Ադրբեջանի հովանու տակ գտնվող ինքնավար տարածք։ Այդ հանգամանքը կարևոր էր նրանով, որ Նախիջևանի կարգավիճակը ստանում էր ոչ միայն ներքին վարչական, այլ նաև միջազգային պայմանագրային հիմք։ Այլ կերպ ասած՝ Նախիջևանի ինքնավարությունը ձևակերպված էր ոչ միայն Ադրբեջանի պետական իրավակարգում, այլ նաև միջազգային իրավական փաստաթղթերի միջոցով, որոնք կնքվել էին տարածաշրջանի առանցքային դերակատարների մասնակցությամբ։
Այս համատեքստում այդ պայմանագրերին հղումների դուրսբերումը կարելի է դիտարկել որպես Նախիջևանի կարգավիճակի նվազեցում։ Բաքուն փաստացի փորձում է փոխել այն իրավաքաղաքական տրամաբանությունը, որի վրա տասնամյակներ շարունակ կառուցված էր Նախիջևանի կարգավիճակը։ Եթե նախկինում այն հիմնավորվում էր միջազգային պայմանագրերով, ապա այժմ այն ներկայացվում է բացառապես որպես Ադրբեջանի ներքին պետական կառուցվածքի մաս։ Այս փոփոխությունը, թեև ձևականորեն չի վերացնում ինքնավարությունը, սակայն քաղաքական առումով նվազեցնում է դրա միջազգային իրավական բաղադրիչը։
Միևնույն ժամանակ այս քայլը պետք է դիտարկել նաև վերջին տարիներին Նախիջևանի շուրջ ընթացող ներքաղաքական գործընթացների համատեքստում։ Երկար ժամանակ տարածաշրջանը փաստացի կառավարվում էր տեղական էլիտայի կողմից, որի ազդեցությունը զգալիորեն գերազանցում էր ինքնավար վարչատարածքային միավորի սովորական քաղաքական կշիռը։ Սակայն վերջին տարիներին Բաքուն հետևողականորեն ուժեղացրել է կենտրոնական իշխանության վերահսկողությունը տարածաշրջանի նկատմամբ։ Այդ գործընթացը ներառում էր վարչական վերակազմավորումներ, կառավարման համակարգի վերաձևակերպում և քաղաքական վերահսկողության ուժեղացում։ Այս տեսանկյունից սահմանադրական փոփոխությունը կարելի է դիտարկել որպես նույն գործընթացի իրավական շարունակություն։
Մյուս կարևոր շերտը վերաբերում է տարածաշրջանային ուժային հավասարակշռությանը։ 1921 թվականի պայմանագրերը պատմականորեն ձևավորվել էին երկու խոշոր դերակատարների՝ խորհրդային Ռուսաստանի և քեմալական Թուրքիայի միջև քաղաքական համաձայնության արդյունքում։ Այդ փաստաթղթերը ոչ միայն սահմանային կարգ էին ձևավորում, այլ նաև ստեղծում էին որոշակի պայմանագրային համակարգ, որի շրջանակում այդ պետությունները դիտարկվում էին որպես տարածաշրջանի կարգի ձևավորման հիմնական սուբյեկտներ։
Հիշյալ պայմանագրերին հղումների դուրսբերումը փաստացի նշանակում է, որ Բաքուն փորձում է նվազեցնել պատմական պայմանավորվածությունների դերակատարությունը ներկա քաղաքական իրականության մեջ։ Սա նաև խորհրդանշական քայլ է՝ ցույց տալու համար, որ տարածաշրջանի ներկա կարգը այլևս չի հիմնվում մեկ դար առաջ կնքված պայմանագրերի վրա, այլ ձևավորվում է ներկա ուժային հարաբերակցության պայմաններում։
Այս ամենը պետք է դիտարկել նաև այն աշխարհաքաղաքական վերադասավորումների համատեքստում, որոնք տեղի ունեցան Արցախյան 44-օրյա պատերազմից հետո։ Այդ պատերազմը ոչ միայն փոխեց տարածաշրջանի ռազմական հավասարակշռությունը, այլ նաև ձևավորեց նոր քաղաքական տրամաբանություն, որի հիմքում ընկած է ուժային գործոնի մեծացած դերը։ Այդ պայմաններում Ադրբեջանը փորձում է վերաձևակերպել այն իրավաքաղաքական հիմքերը, որոնց վրա երկար ժամանակ կառուցված էր տարածաշրջանային կարգը։
Շատ կարևոր է նաև փաստել, որ այս փոփոխությունը կապված է տարածաշրջանային հաղորդակցությունների շուրջ ընթացող քաղաքական պայքարի հետ (ԹՐԻՓՓ)։ Նախիջևանը երկար տարիներ դիտարկվել է որպես Ադրբեջանի համար ռազմավարական նշանակություն ունեցող տարածք, որը աշխարհագրորեն առանձնացված է երկրի հիմնական մասից։ Այդ պատճառով վերջին տարիներին Բաքուն փորձում է այն վերածել ոչ միայն ինքնավար վարչական միավորի, այլ նաև տարածաշրջանային հաղորդակցությունների կարևոր հանգույցի։ Այդ տեսանկյունից Նախիջևանի կարգավիճակի իրավական վերաիմաստավորումը կարող է կապված լինել այն ավելի լայն ռազմավարության հետ, որի նպատակն է ձևավորել Ադրբեջանի և Թուրքիայի միջև առավել ինտեգրված աշխարհաքաղաքական տարածք։
Վերը թվարկածը ցույց է տալիս, որ Հարավային Կովկասում տեղի ունեցող վերադասավորումները չեն սահմանափակվում միայն ռազմական կամ դիվանագիտական դաշտով, այլ ընդգրկում են նաև իրավական և ինստիտուցիոնալ մակարդակները՝ ձևավորելով տարածաշրջանի քաղաքական կառուցվածքի նոր տրամաբանություն»։