«Նույն տրամաբանության մեջ է լուծվում նաև Արցախյան հիմնահարցը». Տիգրան Խզմալյան

Կինոռեժիսոր Տիգրան Խզմալյանը ֆեյսբուքյան իր էջում գրել է. «ԽԱՂԱՂՈԻԹՅՈՒՆ ԵՎ ԱՊԱԳԱՂՈՒԹԱՑՈՒՄ
(Արցախյան խնդրի լուծումն առանց զիջումների)

Հայերին պետք չէ պատրաստել խաղաղության։ Եղեռն անցած ազգը ոչ մի բան այդքան չի ցանկանում, որքան խաղաղություն։ Հենց այդ պատճառով է հայության բացարձակ մեծամասնությունը դեմ որևե տարածքային զիջումների՝ քանի որ կամ հասկանում է կամ զգում բնազդով, որ ցանկացած տարածքային զիջումը տանում է մեզ դեպի նոր պատերազմ։ Վերջին քառորդ դարում հարաբերական, փխրուն, անկայուն բայց անհերքելի խաղաղության հիմնական պատճառն ու երաշխիքն է եղել հենց ներկայիս տարածքային և ազգային բաժանումը, որը հաստատվեց 1994 թվականի մայիսին՝ Արցախյան հաղթանակի արդյունքում ։

Արցախյան հիմնահարցն ի սկզբանե դարձել էր վերստեղծված հայոց պետականության առանցքային խնդիրը՝ և դա նույնպիսի ողբերգական սխալ է, որքան էլ Ցեղասպանության միջազգային ճանաչումն արտաքին քաղաքականության հիմնական նպատակ դարձնելը։ Մինչդեռ և մեկը և մյուսն ունեն նույն պատճառը և հետևաբար պահանջում են նույն լուծումը։ Պատճառն այդ՝ 1921 թվականի մարտի 16-ին Մոսկվայում կնքված ռուս-թուրքական ՛՛բարեկամության և եղբայրության մասին՛՛ պայմանագիրն է, որի միջոցով աշխարհի ոչ մի պետության կողմից այդ ժամանակ չճանաչված երկու երկրները՝ Սովետական Ռուսաստանը և քեմալական Թուրքիան կանխորոշեցին իրենց կողմից զավթված երրորդ պետության՝ Հայաստանի ճակատագիրը և դրանով իսկ վավերացրեցին հայության ՀԱՅՐԵՆԱԶՐԿՈՒՄԸ։ Հայաստանի նկատմամբ Ռուսաստանն ու Թուրքիան 1920-21 թթ․ կատարեցին Ցեղասպանությունից էլ առավել ծանր հանցանք, որը գենոցիդի հետ համեմատելով պետք է անվանել ՊԱՏՐԻՑԻԴ, այսինքն ժողովրդին հայրենիքից և պետականությունից զրկելու գործընթաց։ Այս հանգամանքը միջազգային օրենքի տեսակետից դարձնում է 1921 թ․մոսկովյան պայմանագիրը միանշանակ ապօրինի և հանցավոր, ուղիղ համեմատականի մեջ դնելով այն մեկ այլ և ավելի հայտնի օրինակի հետ՝ 1939 թ․ սովետա-գերմանական Մոլոտով-Ռիբենտրոպ պայմանագրի, որը կես դար շարունակ մերժվում էր միջազգային քաղաքական և իրավական ատյաններում, մինչև որ 1991 թ․ ամռանը չեղյալ հայտարարվեց նաև ԽՍՀՄ Պետական Խորհրդի կողմից։

Հենց այս քաղաքական և իրավական նախադեպի համաձայն պետք է որ վաղուց գործեր հայկական քաղաքական միտքը և դիվանագիտությունը։ Չէ՞ որ բոլոր քաղաքական և տարածքային խնդիրները՝ սկսած Թուրքիային Արևմտյան Հայաստանի հանձնումից, մինչև Ադրբեջանին Արցախի և Նախիջևանի ՛՛զիջումը՛՛ առաջացել են հենց 1921 թ․մարտի 16-ի ռուս-թրքական հանցավոր գործարքի արդյունքում։ Ավելին՝ հենց դրա հետևանքն է Հայաստանի Հանրապետության ՛՛սովետականացում՛՛ կոչված զավթումն ու մեր երկրի գաղութացումը, որը փաստորեն շարունակվում է առ այսօր և որի ուժային երաշխավորն է ՀՀ տարածքում օկուպացիոն 11-րդ Կարմիր բանակի իրավահաջորդ ռուսական 102-րդ ռազմաբազան։

Լենին-Քեմալ 1921 թ․պայմանագիրը պետք է անօրինական և չեղյալ հայտարարվի Հայաստանի կողմից ճիշտ այնպես, ինչպես Ստալին-Հիտլեր 1939 թ․ պայմանագիրը մերժվեց և չեղարկվեց Բալթյան երեք պետությունների կողմից 1991 թվականին՝ միջազգային հանրության օգնությամբ և դրա ճնշման տակ։ Ահա հայոց քաղաքական մտքի և դիվանագիտության, Հայաստանի և Սփյուռքի համատեղ ջանքերի առավել կարևոր եթե ոչ միակ ուղղությունը։ Ցեղասպանության միջազգային ճանաչումը ածանցյալ է և երկրորդական Հայաստանի ու հայության Պատրիցիդի՝ հայրենազրկնամ համեմատ։ Տասնամյակներով այդ օրակարգը թելադրվում էր հայությանը օտարների և նրանց գորշակալների միջոցով, շեղեկու համար մեզ առավել կարևոր և հիմնական խնդրից՝ ապագաղութացումից։

Ռուս-թրքական գործարքը, բոլոր նման հանցավոր դավադրությունների նման պետք է որ ունենա գաղտնի կետեր և ժամկետներ։ 2020 թվականին լրանում է այդ փաստաթղթի վավերացման 99-ամյակը՝ մի տարեթիվ, որը հաճախ նշվում է նման պայմանագրերում իբրև վերջնաժամկետ։ Հայաստանը պետք է պահանջի Ռուսաստանից և Թուրքիայից ոչ միայն չեղյալ հայտարարել սույն հանցավոր գործարքը, այլ նաև գաղտնազերծել ու հրապարակել դրա անհայտ մնացած կետերը։

Վերադառնալով Արցախյան հիմնահարցին, նշեմ, որ 1921 թվականի հուլիսին, այսինքն ռուս-թրքական պայմանագրից ընդամենը երեք ու կես ամիս անց Արցախը Հայաստանի կազմից Ադրբեջանի կազմ փոխանցելու մասին ընդունված որոշումը ապօրինի է կրկնակի։ Առաջինը, որը հաճախ նշվել էր անցյալում, այն է, որ որոշումն այդ ընդունվել էր անձամբ Ստալինի ճնման արդյունքում, այն էլ ոչ պետական, այլ իրավազուրկ կուսակցական ՛՛Կավբյուրո՛՛ կոչված ատյանի նիստում։ Երկրորդ և առավել կարևոր պատճառն այն է, որ ռուս-թրքական պայմանարից հետո Հայաստանի հանդեպ ցանկացած որոշում իրավական չէ, այլ միանգամայն հանցավոր է և ապօրինի, քանի որ ընդունվել էր զավթված երկրի վերաբերյալ, առանց դրա ընտրված լիազոր ներկայացուցիչների մասնակցության, այլ միայն իշխող բռնատիրության կողմից նշանակված կամակատարների լուռ համաձայնույամբ։

Հենց այսպիսին էր երեք Բալթյան երկրների և նրանց աջակցող միջազգային ատյանների դիրքորոշումը սովետա-գերմանական 1939 թ․ստալին-հիտլերյան դավադրության վերաբերյալ, որը բերեց 1991 թ․ ամռանը ԽՍՀՄ պետական մարմինների կողմից սույն պայմանագրի չեղարկմանը և սովետական զավթիչ զորքերի դուրսբերմանը Էստոնիայի, Լիտվայի և Լատվիայի տարածքից։ Հենց այսպիսի մոտեցում է առաջարկուն Հայաստանի եվրոպական կուսակցությունը որդեգրել հայոց պետությանը Ռուսաստանի և Թուրքիայի հետ բանակցություններում, որոնց առարկան և առանցքը պետք է լինի 1921 թ․ Լենին-Քեմալ պայմանագրի չեղարկումը դրա բոլոր իրավական հետևանքներով։ Առաջնային խնդիրն է այստեղ ՀՀ տարածքից ռուսական զորքերի դուրսբերումը և իրավահավասար հարաբերությունների հաստատումը Երևանի և Մոսկվայի ու Անկարայի միջև։

Ինչպես արդեն նշեցի, նույն տրամաբանության մեջ է լուծվում նաև Արցախյան հիմնահարցը։ 1921 թ․ հուլիսին արցախյան նահանգի Հայաստանի կազմից Ադրբեջանի կազմի մեջ փոխանցման որոշումը հանդիսանում էր նույն թվի մարտի 16-ի ապօրինի և հանցավոր ռուս-թրքական պայմանագրի հետևանքը, սակայն այն վերացել է 1994 թ․ մայիսի 12-ին կնքված զինադադարի արդյունքում։ Հետևաբար Հայաստանի Հանրապետությունը չունի տարածքային պահանջներ Ադրբեջանի նկատմամբ Արցախի վերաբերյալ և հավատարիմ է խաղաղության և բարիադրացության միջազգային սկզբունքներին։

Առայժմ այսքանը։ Հայաստանը լինելու է ազատ և անկախ»։