Երերույքի մանկական թաղումները

Շիրակի մարզի սահմանային Անի Պեմզա գյուղի հարևանությամբ է գտնվում Հայաստանի վաղքրիստոնեական հնագույն ու բացառիկ եկեղեցիներից մեկը՝ Երերույքի բազիլիկ տաճարը։ Թեև տաճարը հստակ թվագրություն չունի, սակայն, մասնագետների կարծիքով, այն կառուցվել է 4-5-րդ դարերում և պատկանում է վաղքրիստոնեական անգմբեթ եռանավ բազիլիկ տիպի տաճարների թվին։ Տաճարն իր եզակիությամբ մշտապես եղել է մասնագետների ուշադրության կենտրոնում։ Այստեղ դեռևս 20-րդ դարի սկզբներին և ողջ ընթացքում մշտապես կատարվել են ամրակայման և հնագիտական պեղումների աշխատանքներ։

Սակայն ամենաուշագրավ բացահայտումները եկեղեցու պատմության ու անցյալի վերաբերյալ տեղի են ունեցել վերջերս, երբ հայ-ֆրանսիական հնագիտական արշավախումբը 2009 թվականից ձեռնարկեց տաճարի և շրջակայքի մեծածավալ պեղումներ։

Մասնագետները հատկապես մեծ ուշադրություն դարձրին եկեղեցու հարավային պատի տակ ձգվող մեծ գերեզմանոցին, որից դուրս բերված ոսկորների ռադիոածխածնային ուսումնասիրությունը բացահայտեց այդ գերեզմանների «երկարակեցությունը»։ Արդյունքում պարզվել է, որ ուսումնասիրված ամենահին թաղումն այստեղ հասնում է մինչև 3-5-րդ դարեր, ընդգրկում է նաև 8-11-րդ դարերը և անգամ՝ 20-րդ դարը։ Հնագետների համար հատկապես առեղծվածային են 11-րդ դարից սկիզբ առնող թաղումները․ եթե մինչ այդ թաղվածների մեջ հանդիպում էին ամեն տարիքի մարդիկ, ապա 11-րդ դարից սկսած գրեթե բացառապես շատ փոքր և նորածին երեխաների շիրիմներ են։

Թեև փոքր երեխաների նմանատաիպ մասսայական թաղման այլ դեպք Հայաստանում հայտնի չէ և դեռևս բազմաթիվ հարցեր կան բացահայտելու այս թեմայի հետ կապված, սակայն մի բան ակնհայտ է․ 11-րդ դարից սկսած Երերույքի գերեզմանոցը դառնում է բոլորովին փոքր երեխաների գերեզմանավայր։
Սովորաբար Միջնադարյան Արևմուտքում, հավանաբար նաև Հայաստանում, մինչ մկրտվելը մահացած երեխաներին չէին թաղում գերեզմանոցի կենտրոնական հատվածներում, նրանց համար հատկացվում էր հեռակա, մեկուսացած գոտի։
Երերույքի դեպքում, ըստ մասնագետների ուսումնասիրության, երեխաների մասսայական թաղումը արդյունք չէ որևէ աղետի, քանի որ տևել է մի քանի դար։ Վերջիններիս կարծիքով, նման մոտեցումը կապված էր այդ դարերում եկեղեցու վերանվանակոչության հետ, քանի որ հայտնի է, որ 10-11-րդ դարերի արձանագրության մեջ Երերույքի տաճարը սկսում է հիշատակվել Սբ Կարապետ (Հովհաննես Մկրտիչ) և Նախավկա (Սուրբ Ստեփանոս) անուններով։ Հետևաբար 11-րդ դարից սկսած Երերույքի տաճարը դառնում է յուրահատուկ մի վայր, որտեղ այդ սրբերի պատվին սկսում են թաղել նորածին երեխաներին, որոնց դեռ չէին հասցրել մկրտել։ Չէ՞ որ Հովհաննես Մկրտիչը՝ Կարապետը, մկրտել է Քրիստոսին, իսկ Սուրբ Ստեփանոս Նախավկան համարվում էր առաջնածինների շարքի առաջամարտիկը։

Ընդհանուր առմամբ Երերույքի հարևանությամբ բացվել է մոտ 72 շիրիմ։