Կանայք` Արցախի տապանաքարերի և խաչքարերի վրա

Օրերս ԵՊՀ Մշակութաբանության ամբիոնում տեղի ունեցած հանդիպման ընթացքում ամբիոնի վարիչ, պատմական գիտությունների թեկնածու Համլետ Պետրոսյանը ներկայացրեց հետաքրքիր զեկույց Արցախի տարածքից հայտնաբերված այն տապանաքարերի և խաչքարերի վերաբերյալ, որոնց վրա առկա են աշխարհիկ կանանց պատկերներ։ Հետաքրքիր է, որ Հայաստանի տարբեր շրջաններից հայտաբերված խաչքարերի ու տապանաքարերի վրա աշխարհիկ մարդիկ, հատկապես կանայք այդքան շատ պատկերված չեն եղել այնպես, ինչպես Արցախում ենք տեսնում: Նմանատիպ առաջին պատկերները սկսում են հայտնվել 11-րդ դարի վերջից: Սովորաբար կանայք պատկերվում էին խաչքարի ներքևի հատվածում: Մոտ 60-70 նմանատիպ խաչքարեր և տապանաքարեր են հայտնաբերվել:
Կանայք սովորաբար պատկերվում էին կամ օջախի մոտ՝ տոնախմբությունների տեսարաններում կամ ընտանեկան տեսարաններում, կամ պատկերվում էին որպես կերակրող մայր, ի դեպ, այս վերջին տեսարանում որոշ մասնագետներ կնոջը նույնականացնում էին Աստվածամոր հետ:

Կանայք լայն թևքերով հագուստ են կրում, գլխաշոր և զարդեր։ Ունենք մի շարք պատկերներ, որոնց վրա պահպանվել են նաև կանանց անունները:
Բանախոսը ներկաների ուշադրությունը հատկապես հրավիրեց այն հանգամանքի վրա, որ մինչև 18-ր դար հայ կանայք պատկերվում էին առանց բերանփակ կտորի, այսինքն փակ գլխով և ուսերով, բայց բաց դեմքով:

Բերանփակ կանանց պատկերներ սկսում ենք տեսնել 17-րդ դարի վերջից, 18-րդ դարի սկզբներից և հատկապես 19-րդ դարում: Բանախոսն այս երևույթը բացատրեց Արցախ մուսուլման ժողովուրդների ներթափանցմամբ և նրանց ազդեցությամբ, ինչպես նաև առկա հայ-պարսկական առևտրական կապերի ակտիվացմամբ: Ըստ այդ ազդեցության, կանայք սկսեցին կրել բերանը փակող կտոր, ինչը նշանակում էր, որ նա իրավունք չուներ խոսել ամուսնու հոր, մոր, եղբայրների ներկայությամբ և այդպես շարունակվում էր, մինչև ծնվում էին առաջին և երկրորդ երեխաները: Այս ամենից կարելի է եզրահանգել, որ մինչև 18-րդ դար հայ կանայք ավելի բարձր դիրք են զբաղեցրել ընտանիքում, քան հարևան ժողովուրդների կանայք: