«Մեր երկրի ղեկավարի կաբինետում նստած ասել եմ, որ դա հանցագործություն է». Մովսես Հակոբյան

44-օրյա պատերազմի մասին «Հետք»-ը զրուցել է Արցախի Հանրապետության պաշտպանության նախկին նախարար, ՀՀ ԶՈՒ գլխավոր շտաբի նախկին պետ, գեներալ-գնդապետ Մովսես Հակոբյանի հետ:

Հարցազրույցը՝ ստորև․

-Ուզում եմ սկսել հարցից, թե ինչու՞ հասանք այս վիճակին, ի՞նչն էր ընդհանրապես պատճառը, որ պարտվեցինք այս պատերազմում:

-Շնորհակալ եմ հրավերի համար, փորձենք կարճ վերլուծել, իհարկե սա բավականին մեծ աշխատանք է, որ մասնագետները պետք է իրականացնեն, որպեսզի եզրահանգեն, թե ինչպես այսպիսի արդյունք ունեցանք: Նախ ասեմ, որ մենք այսպիսի արդյունքներ չպիտի ունենայինք, մենք կարող էինք ունենալ ավելի լավ արդյունքներ: Պարզ ճշմարտություն է, որ պատերազմը սկսվում է դիվանագիտության ձախողման արդյունքում, և պետք է փաստենք, որ դիվանագիտությունը ձախողվել է, որի հետևանքով ունեցել ենք պատերազմ: Բայց դա բնավ չի նշանակում, որ պետք է պարտվեինք այս վիճակով: Պատերազմը հաղթելու նախապայմանները հետևյալն են՝ պատերազմին պետք է պատրաստ լինես, նախօրոք, ոչ թե պատերազմի ժամանակ: Հաջորդն այն է, որ պատերազմի սկսման փուլում պետք է կարողանաս քո ուժերը և միջոցները ճիշտ գործի դնել, ես կփորձեմ առանձին կետերով մանրամասն վերլուծել, և ընդհանուր պատերազմի ժամանակ պետք է կարողանաս կառավարել: Այս բոլոր գործոններում մենք ունեցել ենք բացթողումներ:

Պատերազմի նախաշեմին մենք բավականին վատ էինք նախապատրաստվում պատերազմին: Սկզբում ֆինանսական միջոցների պակասությունն էր, այնուհետև հույսը դնելն էր նրա վրա, որ բանակցություններով Լեռնային Ղարաբաղի հիմնահարցը կարող է լուծվել, այնուհետև իշխանափոխություն՝ իր հետ բերած նոր հույսով, որ ժողովրդավարությունը քեզ և Արցախի հայ Ժողովրդին կպաշտպանի:

Սրանից բխող մյուս բլոկը ռազմականն է, որ ինձ համար ավելի հեշտ է բացատրելը: Դա զինված ուժի կառուցվածքի ձևավորումն է, որը պետք է համահունչ լինի առկա մարտահրավերին՝ Ադրբեջանի Հանրապետություն, հավանական աջակցություն Թուրքիայի Հանրապետությունից: Այստեղ երկու բաղադրիչ պետք է զուգահեռ աշխատեն՝ արտաքին հարաբերություններ քո դաշնակցի հետ, Թուրքիայի ներգործության պայմաններում ինչպիսի գործողություններ պիտի պլանավորես և առանց Թուրքիայի մասնակցության ինչպիսի գործողություններ պետք է պլանավորես, ընդ որում՝ այս ամենը նախկինում պլանավորված եղել է, և այդ ուղղությամբ աշխատանք տարվել է: Կառուցվածքը է պետք ձևավորել այնպես, որ կարողանաս քո հավանական հակառակորդին դիմակայել, պարզ է, որ մեր կառուցվածքը, որն իր հերթին ենթադրում է առաջին հերթին անձնակազմի, այնուհետև՝ սպառազինության քանակ, չի կարող բավարարել մեր հավանական մարտական խնդրին, այսինքն՝ մենք ունենք որոշակի, սահմանափակ քանակությամբ զինված ուժեր, իսկ մնացած անձնակազմը պետք է համալրվի պատերազմի ժամանակ կամ պատերազմի նախաշեմին, երբ այդ վտանգը կա: Այստեղ է մեծ խնդիրը՝ բանակի կառուցվածքային «բարեփոխումներ» անվան տակ մարդկանց նախապատրաստել են ոչ թե պատերազմի, այլ այդ բարեփոխումները եղել են մարդկանց դուր գալու համար: Ղեկավար կազմը երկու անգամ ավելացել է, կռվող անձնակազմը՝ բավականին մեծ քանակությամբ պակասել, և սա կոչել են բարեփոխում: Ընդ որում՝ «բարեփոխման» արդյունքում կրճատվել է ղեկավարման օրգանը, որը պատերազմի ժամանակ պետք է պատրաստ լինի մոբիլիզացիոն ռեսուրսն ընդունելուն և ծավալելուն:

Հաջորդ բլոկը սպառազինության և ռազմական տեխնիկայի ձեռք բերելուն է վերաբերում: Ունեցել ենք նախկինում զարգացման պլան, որտեղ, ըստ իս, նախատեսված է եղել այն սպառազինությունը, որով հավանական պատերազմի ժամանակ պիտի դիմակայեինք՝ կոնկրետ ՀՕՊ համակարգը և հեռահար հրետանին, որպեսզի կարողանայինք հակազդել հակառակորդի հեռահար հրետանուն: Ինչ-ինչ պատճառներով այդ պլանը կյանքի չի կոչվել, հակառակը՝ ձեռք են բերել այնպիսի սպառազինություն, որով պատերազմի ժամանակ որևէ գործողություն չի իրականացվել: Ես սա իրավունք եմ վերապահում ասելու, որովհետև ես սա ասել եմ ոչ միայն 2020թ.-ի նոյեմբերի 20-ին, այլ դեռ 2018թ.-ին՝ իշխանափոխությունից հետո, երբ իմացել եմ ՍՈՒ-երի ձեռք բերման մասին և մեր երկրի ղեկավարի կաբինետում նստած ասել եմ, որ դա հանցագործություն է, որը կատարվում է և չի կարելի: Ընդդիմացել եմ ՍՈւ-30-ները և ԱՍԱ-ները ձեռք բերելուն:

Սա՝ ընդհանուր սպառազինության ձեռքբերումը: Այն, ինչ նախատեսված է եղել նախկին պլանում, պլանավորել էի այն սպառազինությունն ու կառուցվածքը, որով ես պետք է պատերազմեմ և առնվազն չպարտվեմ, ըստ իս՝ այս պատերազմում էլ պիտի չպարտվեի, եթե այն, ինչ ես պլանավորել էի, իրականացնեի:

Մյուս գործողությունը պատերազմի նախապատրաստման՝ բանակում բարոյահոգեբանական լուրջ վնասակար աշխատանք են տարել և բանակը վեր են ածել նյութապաշտության օրգանի, որտեղ նյութականն է որոշում զինվորի մարտական ոգին:

-Ի՞նչ նկատի ունեք՝ նյութապաշտության ոգի ասելով:

-Աշխատավարձը, սնունդը, հագուստը: Կարճ անդրադառնամ, թե ինչ է բարոյահոգեբանական վիճակը: Դա այն է, երբ զինվորը վստահ է, որ ինքը ավելի ուժեղ է, քան իր հակառակորդը, այդ ժամանակ իր բարոյահոգեբանական վիճակն ավելի բարձր է լինելու, քան հակառակորդինը: Դրա համար զինվորին պետք է նորմալ զինել և մարզել, և սնունդը, հագուստը իրեն պետք են միայն նրա համար, որ այդ մարզմանը կարողանա դիմանալ, ոչ թե ուտելուց հաճույք ստանա: Հագուստը պետք է ոչ թե նրա համար, որ նա գեղեցիկ լինի, հագուստը պետք է հարմար լինի մարտի դաշտում: Այստեղ ևս լուրջ սխալներ են թույլ տրվել, սրանք մանրուքներ են, բայց երբ բանակը տանում ես նյութականի վրա և նյութականով իբր թե պետք է խրախուսես, ձախողում ես: Մենք այդպիսի երկիր չենք տնտեսապես և այնպիսի ժողովուրդ չենք, որ նյութականով բավարարվենք: Մեր ազգը միշտ ձգտում է ավելի շատին, ինչքան շատ՝ էնքան լավ, դա ստիմուլ է, որ մարդն անընդհատ աշխատի, և մեր պետությունն ուղղակի ի վիճակի չի կարող լինել՝ մեր բանակի նյութականն այնպիսի մակարդակի հասցնի, որ ինքը ասի՝ ես բավարարված եմ և ուրիշ տեղ ոչ մի բան չեմ անի, բացի բանակում, հայրենիքին ծառայելուց: Սա, ըստ իս, սխալ թեզ է, պետությունը պարտավոր է հոգ տանել զինծառայողի մասին, զինծառայողը պետք է ամենից լավը ապրի, ամենից ապահովվածը լինի, բայց դրա մասին խոսել պետք չի, պետք չի քարոզել դա զինվորականի մեջ, դա վնասակար է, օգտակար չէ:

Բարոյահոգեբանական վիճակը բարձր պահելու համար զորքը պետք է մարզվի: Զենքը ունես, մարդը ունես, կառուցվածքը ունես՝ պետք է մարզվի: Ես ցավով եմ դա նշում, մինչ օրս լրատվամիջոցները ցույց են տալիս այն կադրերը, երբ ես եղել եմ պաշտպանության բանակի ղեկավար և անցկացրել եմ զորավարժություն: Ուրիշ կադրեր չունեք, կամ այն, ինչ արել են, էն ժամանակ դրա գնահատականն էլ եմ տվել, դա բանակին հարիր չի իր մասշտաբով, իր մակարդակով: Գնդային զորավարժություններ, գումարտակային մարտավարական զորավարժություններ, օպերատիվ մարտավարական զորավարժություններ՝ ոչ թե թղթի վրա, այլ կոնկրետ զորքերի ընդգրկմամբ, չեն արել կամ վատ են արել: Զորքին վատ են պատրաստել:

-Մենախոսության նման է դառնում:

-Հարցը տվել եք, պետք է ավարտեմ, ինչի համար եմ ես այդքան խոսում, որ հաջորդ պատերազմին պատրաստվենք, չթվա, թե հաջորդ պատերազմը հեռու է: Մի օրինակ բերեմ՝ աշխարհի ամենից լավ պատրաստված զինվորներից 1000 հոգի եթե հավաքեք մի տեղ, չի ունենա իր այն պոտենցիալը, ինչ մի դասակ, որը բաղկացած է 28 կամ 31՝ ներդաշնակված և պատրաստված զինվորներից: Այստեղ շատ կարևոր է ներդաշնակումը՝ ինչպես առկա ստորաբաժանումների, այնպես էլ այն, ինչ որ պետք է համալրի բանակը պատերազմի ժամանակ, և կառուցվածքը պետք է այնպես կառուցել, որ այդ ներդաշնակումը հեշտ լինի, ավելի կարճ ժամկետում կատարվի: Կառուցվածքային փոփոխություններն այնպես են կատարել, որ ներդաշնակումն անհնարին լինի: Չեն զբաղվել պատրաստությամբ, պատրաստությունը կրել է ձևական բնույթ՝ զեկուցելու համար:

Ծավալման խնդիրը: Վատ կամ լավ՝ ծավալման պլան է եղել Զինված ուժերում, որը չի կատարվել ամբողջությամբ: Առաջին ղեկավարման կետերը չեն բացազատվել ժամանակին, և կան ղեկավարման կետեր, որոնք ընդհանրապես չեն բացազատվել, որոնք շատ կարևոր են եղել: Չի ծավալվել Զինված ուժերն ամբողջությամբ, պլանում գրված է եղել՝ պատերազմ հայտարարելու ժամանակ ով որտեղ պիտի լինի:

-Ինչու՞ չի ծավալվել, ինչու չի արվել դա:

-Հաջորդ հարցը դա էր՝ ղեկավարման բացակայությունը: Մոբիլիզացիա չի իրականացվել, կեղծ է մոբիլիզացիան, կամավորական անձնակազմի ներկայությունը: Ինձ միշտ քննադատում են, բայց մեկ է՝ ես դա միշտ հնչեցնելու եմ: Կամավորականությունը վնասակար է պատերազմի ժամանակ: Ռուսաստանի նման ավտորիտար երկրի պարագայում տեսեք, թե Վագները ինչ վնասակար գործունեություն է ծավալում Ռուսաստանում, իսկ մեր հասարակության համար պատկերացրեք՝ կամավորականությունը ինչ մեծ վնաս է տվել բանակին: Դու անձամբ ներկա ես եղել, տեսել ես՝ ամսի 30-ին (2020թ. սեպտեմբեր, հեղ.) 5000 մարդ ունեինք՝ կամավորական, որոնք հրաժարվել էին խնդիր կատարելուց, և սա ոչ միայն օգուտ չի բերում, այլև 5000 մարդու, որպեսզի պանիկա չստեղծեն, պետք է կերակրես, պիտի մարդ դնես իրենց վրա, որովհետև զենք կա ձեռքները, մի ուրիշ տեղ վնաս չտան, և քո ռեսուրսները պետք է վատնես դրա վրա: Պատերազմը բարդ գործ է, հեշտ չէ, դա գործողությունների շարան է, որ անընդհատ պետք է հետևես և կատարես և դժվարությունը պետք է ոչ թե շրջանցես, այլ հաղթահարես: Ով ասում է՝ մոբիլիզացիան չի աշխատում, վատ էր, դրա համար որոշեցի կամավորականությամբ զբաղվեմ, դա ոչ թե արդարանալու հիմք է, այլ՝ հանցագործության, որ դու քո գործողությունը չես կատարել և կատարել ես մեկ այլ գործողություն, որն ավելի մեծ վնաս է հասցրել: Շատ եմ վերլուծել և մի կարճ նախադասություն կասեմ՝ եթե մոբիլիզացիա չանեին, բանակի առկա ուժերով, միջոցներով մենք ավելի լավ վիճակում կլինեինք, քան թե մոբիլիզացիայով: Ուզում եմ շեշտել՝ այդ կամավորական մոբիլիզացիան ինչ վնաս է պատճառել բանակին:

-Մասամբ եմ համաձայն, ինչ-որ տեղերում հաջողվել է, իրենք կանգնել են զինվորների կողքին: Դա համատարած չի եղել, երևի կազմակերպված խմբեր են եղել:

-Էն լրագրողներից ես, որ պատերազմի առաջին օրից մինչև էսօր դրանով ես զբաղվում, կա մոբիլիզացիա, որը կատարվել է, ինչո՞ւ հակառակորդին չհաջողվեց երկրորդում ճեղքում իրականացնել, երրորդում, Ասկերանում, Մարտակերտում մասամբ չհաջողվեց: Գիտե՞ք ինչու, որովհետև միակ շրջաններն են, որտեղ մոբիլիզացիան իրականացրել են: Մոբիլիզացիան օգուտ է բերում, դուք պահեստազորից եկած բոլոր զինծառայողներին, որ հարցնում եք, ասում է՝ ինքը կամավոր է գնացել, կամավորական չի եղել, ինքը մոբիլիզացվել է, իրեն կանչել են, և նա գնացել է, ես նրանց առաջ խոնարհվում եմ, որովհետև իրենք են մեզ օգուտ բերել, բայց էն, որ մոբիլիզացիայից խուսափել է, գնացել է ինչ-որ ջոկատի մեջ է մտել, կամավորական եկել է, դրանց բոլորին պետք է գնդակահարել, իմ ասածներն էմոցիոնալ են լինելու, ուղղակի չընդունեք: Ես ուզում եմ հաջորդ պատերազմի համար հետևություններ անել, որովհետև ես գործողություններ եմ տեսնում, որ էլի տանում են դրան, դրա դեմը պետք է առնվի:

-Այսինքն հիմա՞ էլ է նման բան տեղի ունենում:

-Հիմա կանդրադառնամ, եթե պետք է: Կոնկրետ ինձ մոտ սարսափ է առաջանում աշխարհազոր բառը լսելուց: Ընդ որում՝ էդ խոսույթը նոր չէ, իմ ժամանակ էլ փորձել են մտցնել, նույնիսկ ինձնից առաջ, և ես այս արտահայտությունը միշտ օգտագործել եմ, ասել եմ՝ երբ այդ բառը ես լսում եմ, ինձ մոտ սարսափ է առաջանում: Պատերազմում են կանոնավոր բանակով, ոչ թե կիսազինվորական կառույցներով:

-Մենք աշխարհազորայինների հանդիպել ենք, իրականում հիմա ահագին տարածքներ իրենց հույսին են: Ես չգիտեմ, թե ինչու է ղեկավարությունը գնացել դրան: Դիրքեր կան՝ աշխարհազորայիններն են պահում, ինչու՞ բանակը չի պահում:

-Բանակը չի պահում, որովհետև նորից սխալ որոշումներ են կայացնում, պոպուլիստական: Պատերազմում եթե պոպուլիստական որոշումներ կայացնես, միանշանակ իմացի, որ պարտվել ես: Պիտի մոբիլիզացիա անեն, եռամսյա հավաքը սարքում են 24 օրվա, ի՞նչ պիտի դրանով լուծեն, էլի ձևական բաներ են, որ ասեն՝ պատրաստում ենք զորքը:

Մենք առաջ ենք անցնում, վերադառնանք հետ: Բանակի ծավալումը չի իրականացվել, ղեկավարման կետերի, զորամասերի: Պատերազմի ժամանակ նոր կազմավորվող ստորաբաժանումներ չեն ձևավորվել: Ֆիկտիվ մարդահավաք, քանակ են ապահովել: Ներդաշնակումը ամենակարևորն է, նորից եմ կրկնում՝ մեկ ներդաշնակված, պատրաստված դասակը՝ 31 հոգանոց, ավելի մեծ պոտենցիալ ունի, քան աշխարհի լավագույն 1000 զինվորը: Երբ ղեկավար կազմն ասում է՝ այսքան մարդ եմ ուղարկել, ես սարսափում եմ այդ բառերից, մարդ չպիտի ուղարկես, պիտի ուղարկես ստորաբաժանում և ստորաբաժանման մարտունակության աստիճանը պետք է նշես. ստորաբաժանումը, որը մարտունակ է 80 տոկոսով, ստորաբաժանում, որը մարտունակ է 90 տոկոսով, որոհետև 70 տոկոսից ցածր մարտունակությամբ ստորաբաժանում իրավունք չունես ուղարկելու, պետք է համալրես, ներդաշնակեցնես, նոր ուղարկես:

-Իսկ մարտունակության տոկոսն ո՞վ է որոշում:

-Աշխարհի փորձն է, որ եթե ստորաբաժանման 30 տոկոսը կորուստ է, նա չի կարող խնդիր կատարել, որոհետև էդ 30 տոկոսի բացակայությունը բացասական է ազդում 70 տոկոսի վրա:

-Դուք համալրվածությունը նկատի ունե՞ք:

-Մարտունակության տոկոսը և՛ զենքն է, և՛ անձնակազմը, և՛ պատրաստվածությունը: Եթե ընդհանուր ստորաբաժանումը ընկել է խոշոր հրետակոծության տակ , ունեցել է անձնակազմի 30 տոկոսի կորուստ, 20 սպառազինության կորուստ, պարզ է, որ ստորաբաժանումը ուրիշ տեղ խնդիր չի կարողանալու կատարել, որովհետև ընկճված է, և անձնակազմի քանակը և սպառազինությունը չեն բավարարելու խնդիրը կատարելու համար: Սրանք համաշխարհային նորմաներ են, որոնք ես չեմ սահմանել, և Ռուսաստանը չի սահմանել, որովհետև վերագրելու են, թե ռուսական բանակի գեներալ է, դրա համար է իրենց նորմաներն ասում, բայց սա ՆԱՏՕ-ի բանակի նորմաներն են, այնտեղ ավելի պակասի դեպքում են արգելում՝՝ 80 տոկոսի դեպքում թույլ չեն տալիս ընդգրկել պատերազմի ժամանակ:

-Մի բան ավելացնեմ, մեր ուսումնասիրության ընթացքում, որ միչև հիմա էլ անում ենք, տեսնում ենք, որ բանակում՝ համարյա ոչ մի տեղում գումարտակները, ստորաբաժանումները համալրված չէին, անձնակազմերն ամբողջական չէին: Ինչու՞ էր էդպես: Օրինակ՝ 7-հոգանոց դասակ կար:

-Ներդաշնակված 7 հոգանոց դասակին եթե ավելացնես 2 հոգի, պատրաստ է, էդ 2-ը արագ ներդաշնակվելու են, իսկ եթե 9 հոգուց 5-ը չկա, 4-ի վրա եթե 5-ը ավելացնես, չես կարող, ժամանակ է պետք ներդաշնակման համար, առնվազն 1 շաբաթ, որպեսզի էդ մարդիկ գոնե իրար անուն, ազգանունը հիշեն, իմանան իրենց բնավորությունը, որովհետև իրար հետ պետք է մարտ վարեն:

-Էդ առաջին պատերազմից էլ մնացել էր, երբ որոշում էին՝ ով պետք է գնա հետախուզության, օրինակ ասում են՝ չէ, սրա հետ չեմ գնա հետախուզության, որովհետև մի անգամ գնացել է, գիտի, թե իրեն ոնց է պահելու, այսինքն՝ հետը պետք է մարտ վարած լինես, որ իմանաս՝ ում վրա ինչ հույս ես դնում:

-Եթե մարտ չկա, ապա հրաձգարանում պետք է զորավարժությունների ընթացքում տեսնես՝ ինչպես է մարտի դաշտում իրեն պահում:

-Հիմա մեր կամավորներից որ խոսում ենք, իսկապես մարդիկ կային, որ երբեք չէին կրակել:

-Կարծում եմ, որ ես նորմալ զինվորական եմ, եթե ինձ նման 1000 մարդ հավաքեք մեկ տեղում և ուղարկեք մարտի դաշտ, մենք բոլորս վնաս ենք տալու բանակին, էն սպառազինությունը, որ մեզ տաք, տանելու եք տաք թուրքերին, ինձ վրա բերեցի օրինակը, որ հասկանաք: Ներդաշնակումը կարևոր է, մարդկանց նշանակել՝ ով ինչով պետք է զբաղվի և վարժեցնել: Ներդաշնակում՝ նշանակում է մարտի դաշտում ով ինչ պետք է կատարի, և դրան պետք է վարժեցնես, սովորեցնես, կրկնես, բացատրես, նորից վարժեցնես, նորից կրկնես, դա կոչվում է պատրաստություն:

Առավել մանրամասն՝ տեսանյութում: