Եղեգիսի 1340 թվականի բացառիկ խաչքարը` մաշված, բայց կանգուն

Վայոց ձորի Եղեգիս գյուղի արևմտյան եզրին՝ գյուղ տանող ճանապարհի հարևանությամբ, պահպանվել է 1340 թվականով թվագրվող մի յուրօրինակ որմնափակ խաչքար։ Այն առանձնանում է ոչ միայն իր հնությամբ, այլև կառուցվածքով․ խաչքարը ներառված է պատային հորինվածքի մեջ և իր շուրջ ձևավորված ճարտարապետական միջավայրով հիշեցնում է փոքրիկ սրբատեղի։ Գիտական ուսումնասիրություններում այն ներկայացվում է որպես պատի մեջ կառուցված խաչքար՝ եռանկյունաձև ճակտոնով։
Հուշարձանի ամենատպավորիչ հատվածը նրա վերնամասում քանդակված Դեիսուսի տեսարանն է։ Կենտրոնում պատկերված է գահին նստած Քրիստոսը, իսկ նրա երկու կողմերում՝ Աստվածածինը և Հովհաննես Մկրտիչը։ Այսպիսի պատկերագրությունը միջնադարյան քրիստոնեական արվեստում կապված է բարեխոսության գաղափարի հետ։ Խաչքարի վերին քիվի վրա պահպանվել են նաև Հիսուսի, Մարիամի և Հովհաննեսի անունները։
Խաչքարի արձանագրությունը կարևոր տեղեկություններ է հաղորդում դրա ստեղծման հանգամանքների մասին։ Այն նշում է, որ հուշարձանը կանգնեցվել է Բուրթել իշխանի օրոք , իսկ պատվիրատուների շարքում հիշատակվում են Գրիգորն ու Մխիթարը։ Արձանագրության վերջում նշված է 1340 թվականը։ Այս տվյալը հուշարձանը կապում է XIV դարի առաջին կեսի Վայոց ձորի քաղաքական և մշակութային կյանքի հետ։
Ժամանակի ընթացքում խաչքարը, բնականաբար, ենթարկվել է եղանակային և միջավայրի ազդեցությանը։ Քարի մակերեսի որոշ հատվածներ այսօր մաշված են, ինչի հետևանքով առանձին քանդակային մանրամասներ և արձանագրության հատվածներ դժվարությամբ են ընթեռնելի։ Այնուամենայնիվ, հուշարձանի հիմնական հորինվածքը և պատկերագրական առանձնահատկությունները պահպանվել են։ Այսօր էլ այն շարունակում է մնալ Եղեգիսի միջնադարյան ժառանգության կարևոր վկան՝ հիշեցնելով տարածաշրջանի մշակութային հարուստ անցյալի մասին։
Որմնափակ խաչքարերի տարածումը հատկապես նկատելի է XIII–XIV դարերում։ Դրանք արդեն միայն առանձին կանգնեցված քարակոթողներ չէին․ խաչքարը սկսում էր միավորվել ճարտարապետության հետ՝ ստեղծելով պաշտամունքային և հիշատակի ավելի ամբողջական միջավայր։


Շվեյցարական Ալպերում հայտնաբերվել է գրեթե չորս հազար տարվա վաղեմության բրոնզե զարդ (լուսանկար)
179Երեկ, 23:43
Յուրի Պետրոսյանի 85-ամյակին նվիրված հետահայաց ցուցահանդեսը ներկայացնում է արվեստագետի ստեղծագործական ուղու տարբեր փուլերը (լուսանկար)
54215.11.2026, 23:54
«Հնագույն Հայաստան»․ Ակրոպոլիսի թանգարանում կներկայացվի Հայաստանի հազարամյակների պատմությունն ու մշակույթը
54515.11.2026, 20:54
«17-րդ դարի վերջին ի հայտ եկավ սրի (թրի) առաջին նշանակալի ձևափոխված տարբերակը»․ Սուքիաս Թորոսյան
67814.11.2026, 16:12
«Սամվել Կարապետյանի նոր քրեական վարույթով 91 քննիչ է ներգրավվել». Ռուբեն Հակոբյան (տեսանյութ)
73713.11.2026, 21:12
Մահացել է Նորայր Մեհրաբյանը
57013.11.2026, 13:54
ԱՄՆ-ում աճուրդի կհանվի Այվազովսկու՝ նախկինում անհայտ կտավը (լուսանկար)
158712.11.2026, 00:13
Ադրբեջանը զայրացել է, որ Երևանի Կապույտ մզկիթի հանդիսությունների սրահը Չարենցի անունով է անվանակոչվել
69511.11.2026, 21:12