Եղեգիսի 1340 թվականի բացառիկ խաչքարը` մաշված, բայց կանգուն

Վայոց ձորի Եղեգիս գյուղի արևմտյան եզրին՝ գյուղ տանող ճանապարհի հարևանությամբ, պահպանվել է 1340 թվականով թվագրվող մի յուրօրինակ որմնափակ խաչքար։ Այն առանձնանում է ոչ միայն իր հնությամբ, այլև կառուցվածքով․ խաչքարը ներառված է պատային հորինվածքի մեջ և իր շուրջ ձևավորված ճարտարապետական միջավայրով հիշեցնում է փոքրիկ սրբատեղի։ Գիտական ուսումնասիրություններում այն ներկայացվում է որպես պատի մեջ կառուցված խաչքար՝ եռանկյունաձև ճակտոնով։

Հուշարձանի ամենատպավորիչ հատվածը նրա վերնամասում քանդակված Դեիսուսի տեսարանն է։ Կենտրոնում պատկերված է գահին նստած Քրիստոսը, իսկ նրա երկու կողմերում՝ Աստվածածինը և Հովհաննես Մկրտիչը։ Այսպիսի պատկերագրությունը միջնադարյան քրիստոնեական արվեստում կապված է բարեխոսության գաղափարի հետ։ Խաչքարի վերին քիվի վրա պահպանվել են նաև Հիսուսի, Մարիամի և Հովհաննեսի անունները։
Խաչքարի արձանագրությունը կարևոր տեղեկություններ է հաղորդում դրա ստեղծման հանգամանքների մասին։ Այն նշում է, որ հուշարձանը կանգնեցվել է Բուրթել իշխանի օրոք , իսկ պատվիրատուների շարքում հիշատակվում են Գրիգորն ու Մխիթարը։ Արձանագրության վերջում նշված է 1340 թվականը։ Այս տվյալը հուշարձանը կապում է XIV դարի առաջին կեսի Վայոց ձորի քաղաքական և մշակութային կյանքի հետ։
Ժամանակի ընթացքում խաչքարը, բնականաբար, ենթարկվել է եղանակային և միջավայրի ազդեցությանը։ Քարի մակերեսի որոշ հատվածներ այսօր մաշված են, ինչի հետևանքով առանձին քանդակային մանրամասներ և արձանագրության հատվածներ դժվարությամբ են ընթեռնելի։ Այնուամենայնիվ, հուշարձանի հիմնական հորինվածքը և պատկերագրական առանձնահատկությունները պահպանվել են։ Այսօր էլ այն շարունակում է մնալ Եղեգիսի միջնադարյան ժառանգության կարևոր վկան՝ հիշեցնելով տարածաշրջանի մշակութային հարուստ անցյալի մասին։
Որմնափակ խաչքարերի տարածումը հատկապես նկատելի է XIII–XIV դարերում։ Դրանք արդեն միայն առանձին կանգնեցված քարակոթողներ չէին․ խաչքարը սկսում էր միավորվել ճարտարապետության հետ՝ ստեղծելով պաշտամունքային և հիշատակի ավելի ամբողջական միջավայր։