Վագոնի կուպեից մինչև սեփական անունով փողոց. ինչպես փողոցն անվանվեց Սարյանի անունով

Սարյան փողոցն այսօր վստահերոն կարելի է համարել երևանցիների ամենասիրելի փողոցներից մեկը, որտեղ կարելի է հաճելի զբոսնել և ժամանակ անցկացնել։ Փողոցն այժմ հայտնի է գինու համտեսի իր բազմաթիվ փոքրիկ սրճարաններով և հիշեցնում է եվրոպական նմանատիպ բոհեմական փողոցներ՝ հատկապես փարիզյան Մոնմարտրը։

Քչերը գիտեն, որ այս փողոցի կառուցման հիմքում դրվել էր Մոնմարտրի երևանյան տարբերակ ունենալու գաղափարը, որի պատմությունն ուղիղ կապված է նկարիչ Մարտիրոս Սարյանի՝ Հայաստան տեղափոխվելու և Երևանում հաստատվելու հետ։ Նշանավոր հայ նկարիչ Մարտիրոս Սարյանի անունը կրող այս փողոցը 20-րդ դարի սկզբին նոր կառուցապատվող Երևանի ծայր արվարձաններից մեկն էր։

1921 թվականին, երբ արդեն խորհրդայնացված Հայաստան է տեղափոխվում նկարիչն իր ընտանիքով, նա ապրելու տեղ չի ունենում և որոշ ժամանակ ստիպված է լինում ապրել այն նույն կուպեում, որով ժամանել էր։ Վագոնը մի կողմ էին քաշել և նկարիչն իր ընտանիքի հետ ապրում էր դեպոյի և երկաթուղային կայարանի արանքում։ Որոշ ժամանակ անց նկարչի համար տուն է վարձակալվում, որը թեև գեղատեսիլ էր, սակայն ուներ շատ անհարմարություններ։ 1929 թվականին Ալեքսանդր Թամանյանը նրա համար առանձնատուն նախագծեց, սակայն անհայտ պատճառներով, այդ տունը չկառուցվեց։ Մի քանի տարի անց Սարյանի ընտանիքի համար տուն նախագծեց ու կառուցեց մեկ այլ նշանավոր ճարտարապետ Մարկ Գրիգորյանը։
Ընդարձակ, լուսավոր արվեստանոցով և մեծ պարտեզով տունը կառուցվեց 1932 թվականին։ Երբ Սարյանի ընտանիքը տեղափոխվեց նոր տուն, քաղաքային իշխանությունները որոշեցին, որ հայտնի նկարչի արվեստանոցը կարող է դառնալ Երևանի նոր թաղամասի կենտրոնը, որը կարող է բնակեցվել արվեստի մարդկանցով՝ նկարիչներով, ճարտարապետներով, քանդակագործներով և այլն։ Մի քանի տարիների ընթացքում Սարյանի տան կողքին հողամասեր ստացան մի շարք այլ նշանավոր անձինք և փողոցն աստիճանաբար սկսեց ակտիվ բնակեցվել։ Մինչ այդ փողոցն ավելի նման էր գյուղական միջավայրի, որտեղ ճանապարհը գրունտային էր, և բնակիչները պահում էին ընտանիք կենդանիներ։
1967 թվականին Սարյանի տանը ավելացվեց թանգարան և այցելություններն այս փողոց ավելի ակտիվ դարձան, այդ թվում օտարերկրյա հյուրերի կողմից։ Խորհրդային տարիներին փողոցն արդեն մասնակի ստացել էր բոհեմական բնույթ, այնտեղ ապրող արվեստագետների և կազմակերպվող հանդիպում-քննարկումների շնորհիվ, սակայն մեր օրերում փողոցն առավել մոտ է մոնմարտյան ազատության այն գաղափարին, որը դրվել էր փողոցի կառուցման հիմքում, սակայն այժմ արդեն՝ առանց Մարտիրոս Սարյանի և մյուս մեծատաղանդ արվեստագետների, որոնք հանդիսանում էին այս փողոցի հիմնական խորհրդանիշները։