«Գիտնականների մեծ մասը կտրականապես դեմ է գեոինժեներիային, քանի որ ռիսկերը հսկայական են»․ Լևոն Ազիզյան

«Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի տնօրեն Լևոն Ազիզյանի ֆեյսբուքյան գրառումը․ «ԱՄՆ-ում և ԵՄ-ում ցանկանում են «մթագնել» Արեգակը․ ինչպես հաղորդում է Politico պարբերականը, կողմերը «փակ դռների հետևում» քննարկում են արևային գեոինժեներիայի հարցերը։ Խոսքը տեխնոլոգիաների մասին է, որոնք պետք է անդրադարձնեն արևի լույսի մի մասը՝ այդպիսով սահմանափակելով Երկրին հասնող արեգակնային ճառագայթման քանակը։ Ենթադրվում է, որ այդ եղանակով հնարավոր կլինի զսպել գլոբալ ջերմաստիճանի աճը։
Արևային գեոինժեներիայի հիմնական գաղափարը արեգակնային ճառագայթների մի մասը հետ՝ տիեզերք անդրադարձնելն է՝ թույլ չտալով, որ դրանք տաքացնեն Երկիրը։ Ամենաքննարկվող մեթոդը կոչվում է ստրատոսֆերայում աերոզոլների ներարկում։ Դրա էությունը հետևյալն է․ մթնոլորտի վերին շերտերում՝ մոտ 20 կիլոմետր բարձրության վրա, ցրվում են մանրագույն մասնիկներ, առավել հաճախ՝ ծծմբի միացություններ։ Դրանք ստեղծում են արևի լույսն անդրադարձնող յուրատեսակ քող։
Գաղափարի հիմքում բնության մեջ դիտված երևույթ է․ 1991 թվականին Ֆիլիպիններում տեղի ունեցավ Պինատուբո հրաբխի աղետալի ժայթքումը։ Այդ ժամանակ մթնոլորտ արտանետվեց շուրջ 20 միլիոն տոննա ծծմբի երկօքսիդ։ Արդյունքում գլոբալ ջերմաստիճանը նվազեց մոտ 0,5°C-ով, իսկ սառեցնող ազդեցությունը պահպանվեց շուրջ մեկուկես տարի։
Հարվարդի և Յեյլի համալսարանների գիտնականների հաշվարկներով՝ մոլորակը սառեցնելու համար բավական է տարեկան ցրել շուրջ 5 միլիոն տոննա աերոզոլ։ Նրանց գնահատմամբ՝ դա տարեկան կարժենա 2–2,5 միլիարդ դոլար, ինչը համաշխարհային տնտեսության մասշտաբով համեմատաբար փոքր գումար է։
Ինչո՞ւ են Արեգակի «մթագնման» մասին խոսում հենց հիմա։ Կլիմայագետներն ահազանգում են՝ մենք անցնում ենք անվերադարձության կետը։ Գործարկվում են բնական հետադարձ կապերի մեխանիզմները․ հալվում է բազմամյա սառածությունը՝ արտազատելով մեթան, այրվում են անտառները՝ կորցնելով ածխածինը կլանելու կարողությունը։ Ըստ տեքստում ներկայացված գիտական գնահատականների՝ այս բնական գործընթացները գլոբալ տաքացումը կուժեղացնեն ևս 30%-ով՝ ստեղծելով անվերահսկելի ջերմոցային էֆեկտ։
2015 թվականի Փարիզյան համաձայնագիրը նախատեսում էր սահմանափակել տաքացումը 1,5°C-ի սահմաններում։ Սակայն, Կլիմայի փոփոխության միջկառավարական փորձագիտական խմբի տվյալներով, մենք արդեն մոտ ենք այդ շեմին, իսկ CO₂-ի արտանետումները շարունակում են աճել։ Այստեղ էլ առաջանում է գայթակղությունը․ ինչո՞ւ տասնամյակներ շարունակ վերափոխել էներգետիկան և արդյունաբերությունը, եթե կարելի է պարզապես «մեղմել» Արեգակի ազդեցությունը և ժամանակ շահել։
Սակայն ակադեմիական գիտնականների մեծ մասը կտրականապես դեմ է գեոինժեներիային, քանի որ ռիսկերը հսկայական են։
Առաջին խնդիրը օզոնային շերտն է։ Այն մեզ պաշտպանում է վնասակար ուլտրամանուշակագույն ճառագայթումից։ Nature ամսագրում հրապարակված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ծծումբ պարունակող աերոզոլները կարող են արագացնել օզոնի քայքայումը, հատկապես՝ բևեռային շրջաններում։ Ֆրեոնների արգելքից հետո մենք 30 տարի ենք ծախսել օզոնային շերտի վերականգնման վրա և այժմ վտանգում ենք այն կրկին վնասել։
Երկրորդ խնդիրը տեղումներն են։ Պոտսդամի ինստիտուտում կատարված կլիմայական մոդելավորումները կանխատեսում են, որ աերոզոլների ցրումը կփոխի մթնոլորտի գլոբալ շրջանառությունը։ Ասիայում մուսսոնները կարող են թուլանալ՝ վտանգելով միլիարդավոր մարդկանց պարենն ապահովող բերքը։ Իսկ Աֆրիկայի Սահելի տարածաշրջանը կարող է դառնալ է՛լ ավելի չորային։
Երրորդ և ամենանենգ խնդիրը միջամտության կտրուկ դադարեցման ազդեցությունն է։ Պատկերացրեք՝ սկսել ենք աերոզոլներ ցրել, մոլորակը սառել է, և բոլորը հանգստացել են։ Սակայն միաժամանակ չենք դադարեցրել ածուխի, նավթի և գազի այրումը։ Մթնոլորտում CO₂-ը շարունակում է կուտակվել։ Եվ եթե որևէ պատճառով աերոզոլների ցրումը դադարեցվի, մինչ այդ քողարկված տաքացումը կդրսևորվի շատ արագ։ Ռատգերսի համալսարանի գիտնականների հաշվարկներով՝ ջերմաստիճանը կարող է 10 տարվա ընթացքում բարձրանալ 2–4°C-ով։ Էկոհամակարգերը պարզապես չեն դիմանա նման կտրուկ փոփոխությանը։
Ավելի քան 60 գիտնական արդեն ստորագրել է բաց նամակ՝ կոչ անելով միջազգային մորատորիում սահմանել արևային գեոինժեներիայի նկատմամբ։ Նրանց հիմնական փաստարկն այն է, որ հետևանքների մասին բավարար տվյալներ չունենք, մինչդեռ վտանգվում է ամբողջ մոլորակը։
Այսօր արևային գեոինժեներիան հիշեցնում է բենզինով հրդեհը մարելու փորձ՝ հույսով, թե այն կմեղմի կրակը»։