«Թուրքիայի համար իրավիճակն անհույս է». Վահե Գասպարյան

ԱԺԲ խորհրդի անդամ Վահե Գասպարյանը գրում է․ «Իրանական ընկերությունները սկսել են Հայաստանի տարածքում 7,2 կմ երկարությամբ Քաջարանի թունելի կառուցումը։
Նախագիծը համարվում է Կովկասում այսօր իրականացվող ամենաբարդ ինժեներական նախագծերից մեկը։
Թունելը կդառնա «Հյուսիս-Հարավ» տրանսպորտային միջանցքի մի մասը, որը պետք է Իրանը կապի Հայաստանի հետ, իսկ ավելի ուշ՝ Վրաստանի և Սև ծովի նավահանգիստների հետ։
Ավարտվելուց հետո Թեհրանը կունենա ավելի կարճ և ուղիղ ցամաքային ճանապարհ դեպի Սև ծովի տարածաշրջան և եվրոպական շուկաներ՝ նվազեցնելով կախվածությունը այլընտրանքային տրանսպորտային ուղիներից:
Իրանի համար Քաջարանի թունելն ուժեղացնում է Հայաստանի նշանակությունը՝ որպես տարանցիկ հանգույց Իրանի, Կովկասի և Եվրոպայի միջև, իսկ Հյուսիս-Հարավ միջանցքն ինքնին ռազմավարական նշանակություն է ձեռք բերում տարածաշրջանում առևտրի և լոգիստիկայի համար։
Սակայն բառացիորեն մի քանի օր առաջ՝ օգոստոսի 7֊ին տեղի ունեցավ մի կարևոր իրադարձություն, որը նպատակ ունի խոչընդոտելու Իրանի այս նկրտումները. սուննի իսլամի կարևորագույն սրբավայրում Մեքքայում ստորագրվեց Թուրքիա–Սաուդյան Արաբիա–Պակիստան պաշտպանական դաշինքի հիմնադիր համաձայնագիրը։
Վայրի ընտրությունը պատահական չէր՝ դրանով դաշինքի եռյակը ընդգծում է ոչ միայն իր ռազմաքաղաքական, այլև կրոնական ու քաղաքակրթական ուղղվածությունը։
Կարող ենք արձանագրել, որ ստեղծվեց սուննիական առանցք, որը պիտի սպասարկի թե Մեծ Թուրանի և թե Չինաստանի տնտեսական ու աշխարհաքաղաքական ծրագրերը, լրջագույն մարտահրավեր դառնալով ամբողջ Հնդեվրոպական քաղաքակրթությանը։
Այս դաշինքը նպատակ ունի Թուրանա-Չինական վերահսկողություն սահմանել ամբողջ Մեծ Մերձավոր Արևելքի հանդեպ, խոչընդոտելով թե Իրանի, թե Հնդկաստանի, թե Հայաստանի, թե ԱՄԷ և թե Իսրայելի տարածքով անցնող պոտենցիալ միջանցքներին։
Սա փաստորեն Իրանի ռազմավարական շրջափակումն է, որն էլ հանդիսանում է այս առանցքի առաջնային թիրախը։
Վստահ եմ, որ թե ԱՄՆ֊ը, թե Իսրայելը և թե Եվրոպան քաջ գիտակցում եմ այս վտանգն ու շատ արագ կսկսեն քայլեր ձեռնարկել այն չեզոքացնելու համար։
Ելքը մեկն է. ստեղծել հակակշիռ հանդիսացող Հնդեվրոպական առանցք ի դեմս ԱՄՆ֊ԵՄ֊Հնդկաստան֊Իրան֊Հայաստան֊Վրաստան֊Իսրայել֊ԱՄԷ ռազմաքաղաքական դաշինքի, իսկ դա նշանակում է, որ շատ շուտով Արևմուտքի շահերից արդեն կբխի որակապես նոր՝ արևմտամետ ու հակաթուրքական իշխանությունների առկայությունը թե Իրանում և թե Հայաստանում։
Դա նաև կստիպի ԱՄՆ֊ին հրաժարվել TRIPP֊ից, այն փոխարինելով Հնդկաստան֊Իրան֊Հայաստան֊Վրաստան Հնդեվրոպական կամ «Հյուսիս֊Հարավ» միջանցքով։
Զուգահեռ ասպարեզ կգա Թուրքիայի թուլացման և մասնատման խնդիրը, որի լուծման համար կարևորագույն գործիք կհանդիսանա Հայկական հարցը, մանավանդ, որ Թուրքիան արդեն գնում է դեպի անդունդ։
Այո, դա որոշ ժամանակ կպահանջի, բայց Թուրքիան դատապարտված է փլուզման՝ դրա համար կան ինչպես տնտեսական, այնպես էլ քաղաքական պատճառներ։
Եվ որքան վատ է իրավիճակը Թուրքիայում, այնքան ավելի է դառնում Էրդողանի պոռթկումային հռետորաբանությունը։
Նրա ծիծաղելի հայտարարությունները «ոսկե դարի», «ինֆլյացիայի հաղթահարման» և «բարգավաճման» մասին նպատակ ունեն համոզել օտարերկրյա ներդրողներին, որ ամեն ինչ այդքան էլ վատ չէ, սակայն թվերը հակառակն են վկայում։
1. Տնտեսական գործոններ
Թուրքիան չունի սեփական հանածո վառելիք կամ էներգետիկ ռեսուրսներ։
Թուրքիան 90-95%-ով կախված է նավթի և գազի ներմուծումից, այդ թվում՝ Ռուսաստանից։
Ցանկացած գնի բարձրացում կամ էներգիայի պակաս լուրջ ազդեցություն կունենա արդեն իսկ տառապող տնտեսության վրա։
Ռուսաստանում իրավիճակի վատթարացման և Իրանի հետ պատերազմի պայմաններում վառելիքի գները բարձրանում են, ինչը, հետևաբար, բարձրացնում է ամբողջ արդյունաբերական և լոգիստիկ շղթայի արժեքը, ինչն էլ իր հերթին բարձրացնում է ապրանքների և ծառայությունների գները։
Թուրքիան չունի իր սեփական անփոխարինելի ոչինչ, և այն չունի լծակներ արևմտյան շուկայի՝ թուրքական ապրանքների հիմնական գնորդի վրա։
Թուրքական ապրանքների մրցունակությունը նվազում է, բիզնեսները սնանկանում են, իսկ մարդիկ կորցնում են աշխատատեղերն ու եկամուտները։
Բնակչությունը խրված է պարտքերի մեջ, իսկ աղքատության շեմը բարձրանում է, չվճարվող վարկերի թիվն աճում է, ինչը շուտով կհանգեցնի բանկերի փակմանը։
Գնաճը մնում է ստրատոսֆերիկ 32-35% սահմաններում, երիտասարդության գործազրկությունը՝ 33%, իսկ թուրքական լիրան շարունակում է արժեզրկվել՝ 48 լիրա մեկ դոլարի դիմաց (համեմատած հինգ տարի առաջվա 7 լիրայի հետ)։
Կենտրոնական բանկը վաճառում է ոսկու և արտարժույթի պահուստներ՝ լիրան աջակցելու համար, բայց լիրայի անկումը շարունակվում է։
2. Քաղաքական գործոններ
Նախ, կա քրդական հարցը, որը Թուրքիան անկարող է լուծել։
Քրդերին նույնիսկ այն փոքր ինքնիշխանությունը տրամադրելը, որը նրանք պահանջում են, կսպառնա Թուրքիայի մասնատմանը, իսկ նրանց շարունակական ճնշելը կնշանակի քրդերի շրջանում հետագա բողոքի ցույցեր և անկարգություններ, որոնք, ի վերջո, կհանգեցնեն Թուրքիայի մասնատմանը։
Թուրքիայի համար իրավիճակը անհույս է։
Երկրորդ՝ Հունաստանի հետ սպառազինությունների մրցավազքը։
Թուրքիան, փորձելով համընթաց քայլել Հունաստանի ռազմական հզորացմանը և գտնվելով Արևմուտքի պաշտպանական պատժամիջոցների տակ, միլիարդներ է ծախսում (մահացող տնտեսության պայմաններում) սեփական տանկերի, ինքնաթիռների և պաշտպանական համակարգերի զարգացման վրա, որոնք, ըստ ռազմական փորձագետների, «մի ակնթարթում կքանդվեն»։
Երրորդ՝ իշխանությունը պահպանելու անվան տակ ամրապնդվում է Էրդողանի բռնապետությունը։
Աճում են դատարանների, ազատ լրատվամիջոցների և լրագրողների, ինչպես նաև քրիստոնեական համայնքների նկատմամբ կառավարության կողմից ճնշումները։
Ընդդիմադիր կուսակցությունների և նրանց առաջնորդների վրա ճնշում է գործադրվում, ձերբակալվում են զինվորականներ, ընդդիմադիր գործիչներ և Էրդողանի դեմ հանդես եկող յուրաքանչյուր ոք։
Էրդողանն այլևս չի կարող կանգ առնել։
Էրդողանի օրոք շրջադարձի վերաբերյալ Արևմուտքի վաղեմի հույսերը վերջապես մարել են։
Դրանց փոխարինել է Էրդողանի Թուրքիայի նկատմամբ անվստահությունը և հեռանկարների ու կայունության բացակայության ճանաչումը։
Եվ այս առումով մենք վերադառնում ենք տնտեսական բաղադրիչին, քանի որ առանց վստահության, կայունության և դատական ​​երաշխիքների անհնար են օտարերկրյա ներդրումները և բիզնեսի զարգացումը։
Էրդողանի վերջին հույսը՝ իր ճամպրուկը ԵՄ գանձարան մտցնելը, նույնպես դատապարտված է ձախողման՝ Թուրքիային զրկել են ԵՄ-ից։
Թուրքիայի խնդիրների ցանկն անվերջ է։
Հակիրճ ասած՝ իրավիճակը կարելի է ամփոփել այսպես. Թուրքիան վատնել է այն ամենը, ինչ խլել է հայերից 100 տարի առաջ՝ առանց որևէ բան ստեղծելու՝ չկա ոչ մի տեղ, որտեղ կարելի է գտնել գոյության շարունակական նոր ռեսուրսներ։
«Հայկական հարցը» և «քրդական հարցը» պահանջում են լուծում և Թուրքիայի մասնատումը անխուսափելի է։
Հ.Գ. Այսօր լրանում է Սևրի պայմանագրի 106֊ամյակը՝ պատրաստվեք Հայաստանի ազատագրմանը»: